نظريهء كثيرت وجود و موجود
3 . در جهان ، كثرت محض حكمفرماست و وحدت ، يك امر مجازى بوده و واقعيتى ندارد . اين قول كه به حكيمان مشّاء نسبت داده شده ، به « كثرت وجود و موجود » شهرت دارد . بنابراين نظر ، اشياى خارجى ، هريك ، وجود خاص به خود را دارند و ميان اين وجودهاى گوناگون هيچ وجه اشتراكى تحقق ندارد . در واقع ، اين وجودها حقايق گوناگونى هستند كه به تمام ذات ، مباين يكديگرند و در نتيجه ، كثرت ، يك امر واقعى و وحدت ، يك امر اعتبارى و غير حقيقى است .
در دنبالهء بحث ، به دليل ايشان اشاره كرده و آن را بررسى خواهيم كرد .
نظريهء وحدت در عين كثرت
4 . هم كثرت واقعيت دارد و هم وحدت . يعنى در جهان خارج ، وجودهاى گوناگون و متنوعى تحقق دارد و اين ، امرى است بديهى و بىنياز از اثبات و ازاينروى ، اصل كثرت در جهان خارج به عنوان يك حقيقت غير قابل انكار پذيرفته مىشود ، امّا اين كثرت در جهان خارج بر خلاف آنچه حكيمان مشاء مىگويند ، منافاتى با وحدت ندارد ، و چنان نيست كه هيچ جهت وحدت و اشتراكى ميان آن وجودهاى گوناگون ، تحقق نداشته باشد ، بلكه كثرتى كه بر وجودهاى خارجى حكمفرماست به نوعى وحدت بازمىگردد . اين نظريه را كه به « وحدت در عين كثرت » شهرت دارد ، صدر المتألهين پذيرفت و آن را به حكيمان ايران باستان نسبت داد و پس از او نزد پيروان حكمت متعاليه ، پذيرفته شد .
پيش از آنكه به ذكر ادلهء قول سوم و چهارم و بررسى آنها بپردازيم ، لازم است مقدمهاى را يادآور شويم :