خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ * قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ
[ يس / 78 و 79 ] . و غير ذلك من الآيات .
قال : و كلّ من له عوض أو عليه يجب بعثه عقلا و غيره يجب إعادته سمعا .
أقول : الّذى يجب إعادته على قسمين :
أحدهما ، يجب إعادته عقلا و سمعا ، و هو كلّ من له حقّ من ثواب أو عوض ليصل حقّه إليه ، و كلّ من عليه حقّ من عقاب أو عوض لأخذ الحقّ منه .
و ثانيهما من ليس له حقّ و لا عليه حقّ من باقي الأشخاص إنسانيّة كان أو غيرها من الحيوانات الإنسيّة و الوحشية ، و ذلك يجب إعادتها سمعا ، لدلالة القرآن و الأخبار
شرح
آيهء : « براى ما مثلى آورد و آفرينش خود را فراموش كرد ، گفت : چه كسى اين استخوانها را كه چنين پوسيده است ، حيات مىبخشد ؟ بگو همان كسى كه براى نخستين بار آن را پديد آورد ، و اوست كه بههرآفرينشى داناست » . [ يس / 78 و 79 ] و آيات ديگر .
متن : و مبعوث شدن هركس كه به نفع يا به زيان او عوضى ثابت است ، به حكم عقل ، واجب است ، و بازگرداندن ديگران به حكم نقل واجب مىباشد .
شرح : كسانى كه بايد در قيامت مبعوث شوند ، بر دو قسماند :
1 . كسانى كه مبعوث شدن ايشان به حكم عقل و نقل ، هردو ، واجب است ، و اينان همهء كسانى هستند كه به نفع ايشان حقى ، اعم از ثواب و عوض ، ثابت است ، تا به حق خود برسند ؛ و همهء كسانى كه بر زيانشان حقى ، اعم از عقاب و عوض ، ثابت است ، تا از آنان ستانده شود .
2 . كسانى كه به نفع يا بر زيان ايشان حقى ثابت نيست ، از اشخاص ديگر ، انسان باشند يا غير انسان ، از حيوانات اهلى و وحشى . بازگرداندن اين گروه به استناد دليل