معجّلا آزاد مىشود ؛ پس اگر اداء كرد دو ثلث مال را ، آزاد مىشود .
[ حكم ] ( نهم ) : اگر وصيّت كرد به موعدهاى مكاتب ، صحيح است از ثلث ، و وارث مىتواند موعد پيش را قبول نكند تا عاجز شود مكاتب از اداى كتابت ، اگرچه موصى له امان بدهد ؛ و اگر وصيّت كرد به خود مكاتب ، [ در ] وقت عجز ، موصى له مىتواند وقت را عقب بيندازد تا عاجز شود از اداء ، اگرچه وارث او را مهلت بدهد .
مقصد چهارم : در [ بيان ] استيلاد [ است ] « 1 »
( بدان كه ) هر كه كنيز خود [ را ] كه در ملك او است با او وطى كرد و او ولدى آورد كه خلقت آدمى ، بر او ظاهر است - زنده يا مرده ، علقه يا مضغه ، يا گوشت يا استخوان ؛ و ملحق فرموده است شيخ به او ، نطفه [ را ] « 2 » و آن محلّ اشكال است - ، پس آن كنيز امّ ولد او مىشود .
و فائدهء ولد مرده اين است كه بايد كنيز ، عدهء آزاد بگيرد و تصرّفات سابق « 3 » مولا در آن كنيز از قبيل بيع و تزويج و غيرهما ، باطل مىشود .
و اگر مملوكى از كنيز ديگرى ولد آورد ، پس مالك آن
] 241 / B [
كنيز شد ، امّ ولدش نمىشود ؛ و همچنين اگر در حال آزادى ، از او ولدى پيدا كرد [ بنا ] به قولى . « 4 »
و اگر [ با ] كنيزى كه پيش او مرهون بود ، وطى كرد و او آبستن شد ، امّ ولد است .
و امّ ولد ، آزاد نمىشود به سبب استيلاد ، - اگرچه ولد زنده باشد - ، و نه به [ سبب ] مردن مولا ؛ بلكه آزاد مىشود از نصيب ولدش بعد از مرگ مولا ؛
و اگر نصيب قاصر است ، سعى كند در آزادى خود ؛ بلى مولا نمىتواند او را بفروشد مادامى كه ولدش ، زنده است ، و وقتى مرد مادرش ، ملك طلق مىشود كه جايز است بيع او و ساير تصرّفات در او .
و با حيات ولد ، در ثمن رقبهء خودش مىتوان فروخت ، اگر جز او چيزى نباشد ؛
هامش
( 1 ) . در نسخه ، « كتاب الاستيلاد » بدل « مقصد چهارم در بيان استيلاد است » مىباشد و ما عنوان را مطابق متن ارشاد الأذهان و غاية المراد ضبط نموديم .
( 2 ) . نك : النهاية ، ص 546 .
( 3 ) . در نسخه « سابق تصرّفا » بدل « تصرّفات سابق » بود .
( 4 ) . نك : غاية المراد ، ج 3 ، ص 397 - 398 .