و بعضى گفتهاند : كه هاء به انسان بر ميگردد ، و مقصود اينست كه انسان در روز قيامت بر نفس خودش گواهى ميدهد به كنود بودن او در دنيا ، پس بدرستى كه اگر از او از نعمت بپرسى بيشتر آن را ياد نمىكند ولى تمام مصائب خود را ميگويد و تعريف مىكند و آن معنا گفتهء حسن است .
( وَ إِنَّهُ )
و بيگمان انسانى
( لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ )
حسن گويد يعنى بخاطر دوستى خيرى كه آن مال است شديد ، يعنى براى خاطر آن مال بخيل و ممسك است و منع مىكند از مالش حق خداى تعالى را ، به شخص بخيل ممسك شديد و متشدّد ميگويند ، طرفه گويد :
ارى الموت يعتام الكرام يصطفى * عقيله مال الفاحش المتشدّد
مىبينم مرگ را كه اختيار مىكند مردان برگزيده و بهترين مال بخيلان و ممسكين را ، شاهد اين بيت كلمه متشدّد است كه به بخيل گفته مىشود .
فراء گويد : يعنى و آن انسان هر آينه بمال علاقه و محبّت شديدى دارد ، و ابن زيد گويد : خداى سبحان مال را خير ناميده است و حال آنكه ممكن است مال خبيث و حرام باشد و ليكن مردم آن را خير ميشمارند ، پس همين طور جهاد را سوء ناميدهاند ، و فرمود ، سويى يعنى قتالى آنها را فرا نگرفته و حال آنكه آن در نزد خدا سوء نيست ، براى اينكه مردم آن را سوء مينامند ، و خداوند سبحان آن را بر طريق تذكر و بيم دادن فرمود .
( أَ فَلا يَعْلَمُ )
آيا اين انسانى كه آن را توصيف كرديم نميداند . ؟
( إِذا بُعْثِرَ ما فِي الْقُبُورِ )
يعنى آن گه كه مبعوث شوند مردگان و زنده شوند و از گورها بيرون آيند ، و مانند آنست بحشر ، در معنى .
( وَ حُصِّلَ ما فِي الصُّدُورِ )
يعنى مشخّص گردد آنچه در آنست از خير