نفرمود مگر به اينكه عبادت كنند خداى يگانه را كه براى او شريكى نيست و امر كرد ايشان را كه در عبادت خود شريك براى او نگيرند ، پس اين چيزيست كه هيچ ملّت در آن اختلاف نكرده و تبدّلى در آن واقع نشود .
( مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ )
آميخته نكنند بعبادت پروردگار عبادت و پرستش غير او را .
( حُنَفاءَ )
در حالى كه مائل از تمام دينها بسوى دين اسلام باشند مسلمان و مؤمن به تمام پيامبران .
عطيه گويد : هر گاه حنيف و مسلم با هم جمع شد معناى حنيف حاج خواهد بود و هر گاه تنها باشد معناى آن مسلمان خواهد بود ، و آن قول ابن عبّاس است براى اينكه گويد ، حنفاء يعنى حاجيان ، ابن جبير گويد :
عرب آن را حنيف نمىنامد مگر كسى كه حج نموده و ختنه كرده باشد .
قتاده گويد : حنيفيّه ختنه كردن و حرمه دختران و مادران و خواهران و عمّهها و خالهها و اقامه مناسك است .
( وَ يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَ يُؤْتُوا الزَّكاةَ )
يعنى و مداومت بر اقامه نماز ميكنند و حقوق واجبه مالى خود را از زكات و غيره بيرون مينمايند و ميدهند .
( وَ ذلِكَ )
يعنى دين چنانى كه ذكر آن گذشت .
( دِينُ الْقَيِّمَةِ )
يعنى دين كتابهاى ارزندهاى كه ذكرش گذشت .
و بعضى گفتهاند : دين ملّت مستقيمه و شريعت مستقيمه عادله نضر بن شميل گويد : از خليل پرسيدم از اين آيه پس گفت قيّمه جمع قيّم ، و قيّم قائم يكيست ، و مقصود ، و اين دين قائمين توحيد خداست ، و در اين آيه دلالت بر بطلان مذهب اهل جبر است زيرا در آن تصريح شده به اينكه