( وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها )
و سوگند به زمين و آنكه آن را گسترش داد ، در ماء دو وجه است چنانچه ياد كرديم يعنى و گسترش و مسطّح بودن آن و وسعت آن تا اينكه براى مردم ممكن باشد تصرّف بر آن .
( وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها )
آن چنانست كه ما آن را ياد نموديم سوگند به آدمى و آنكه او را ايجاد كرد و در خلق او عدالت نمود و اعضاء او را مساوى قرار داد .
عطاء گويد : او را بسبب عقل چنانى كه فضيلت داد او را بساير حيوانات معتدل قرار داد آن گاه گفتند اراده نموده تمام مخلوقات از جن و انس را .
حسن گويد : اراده كرده بالنفس آدم عليه السلام و از
( ما سَوَّاها )
خداوند تعالى را .
( فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها )
پس الهام فرمود گناه و پرهيزگاريش را ، يعنى راه گناه و طريق پرهيزكارى را .
ابن عبّاس و مجاهد و قتاده و ضحاك گويند : او را تحذير داد در گناه و ترغيب فرمود در پرهيزكارى .
و بعضى گفتهاند : تعليم فرمود او را بطاعت و معصيت كه طاعت را انجام دهد و معصيت را ترك كند و خير را بدست آورده و از شرّ و بدى اجتناب كند .
( قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها )
سوگندهاى اين سوره براى مطلب اين آيه است حسن و قتاده گويند : يعنى رستگار است كه نفس خود را تزكيه نمايد يعنى آن را بوسيله طاعت پروردگار و اعمال صالحه پاك و اصلاح نمايد .
( وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها )
قطعا زيانكار است كسى كه آن را به سبب