و اين در صفت زمين است و تمام اينها از علامت قيامت و امور بزرگى است كه در آن واقع خواهد شد . و تقديرش . اينست هر گاه اين چيزهايى كه ما ذكر كرده و شمرديم انسانى مىبيند آنچه از خير و شر مقدّم داشته و عمل نموده و بر اين محذوف دلالت مىكند قول خداى سبحان .
( يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً )
اى آدم تو ساعى در عملت هستى بسوى خدايت و قول خدا
يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ
خطاب به تمام مكلّفين است از فرزندان آدم . و خداوند سبحان بفرد فرد انسان ميفرمايد : اى انسان اى آدم تو عملى را به زحمت و دشوارى انجام ميدهى براى اينكه آن را بسوى خدا حمل نموده و بحقّ تعالى برسانى .
( فَمُلاقِيهِ )
يعنى پس پاداش عملت را ملاقات كنى . قرار داده ملاقات پاداش كردار را ملاقات خود آن عمل براى بزرگداشت مقام آن . و بگفته بعضى يعنى پروردگارت را خواهى ديد يعنى بسوى حكم او رونده هستى روزى كه حكمى جز حكم او نيست . ابن انبارى و بلخى گويند : جواب اذا قول خدا .
أَذِنَتْ لِرَبِّها وَ حُقَّتْ
است و او زايده است مانند آيه كريمه .
حَتَّى إِذا جاءُوها فُتِحَتْ أَبْوابُها
. و اين ضعيف است و قول اوّل وجيه است سپس خداوند سبحان - احوال مردم را در روز قيامت تقسيم كرد . و فرمود :
( فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ )
يعنى كسى كه داده شود پرونده عمل او كه در آن اعمال نيك و بد . طاعت و معصيتش ثبت است . بدست راستش .
( فَسَوْفَ يُحاسَبُ حِساباً يَسِيراً )
يعنى مناقشه در حساب او نشود ، و حسنات و ثوابهاى او را با گناهانش روبرو نموده و ميسنجند يا بتوبه يا به عفو و بخشش . و بعضى گفتهاند : حساب آسان تجاوز و گذشت از گناهان و ثواب