نيست . و امّا نصب . پس او وقتى گفت
( وَ ما أَدْراكَ ما يَوْمُ الدِّينِ )
چه چيز تو را دانا كرد كه روز پاداش و قيامت چيست و آن جزاء و پاداش است گويد روز جزا روزيست كه نفسى مالك نيست . پس
يَوْمَ لا تَمْلِكُ
خبر جزاء مضمر شده است .
براى اينكه آن حدث است و اسماء زمان اخبار از حدث است . و جايز است منصوب بر وجه ديگر باشد و آن اينكه چون يوم در بيشتر چيزها جارى شده كه ظرف باشد بر همان منوال كه در اكثر امور است رها شده . و دليل بر اين اجتماع و اتّفاق قاريان و عرب است در قول خداى تعالى .
وَ أَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَ مِنَّا دُونَ ذلِكَ
. و از آنچه تقويت و تأييد مىكند نصب را در اين آيه .
وَ ما أَدْراكَ مَا الْقارِعَةُ يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ
و آيه
يَسْئَلُونَ أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ - يُفْتَنُونَ
. پس نصب در يوم لا تملك نفس مانند اين و مثل آن است .
ابو الحسن گويد : و اگر همه اينها مرفوع گردد خوب است جز اينكه ما اختيار كرديم آنچه همه مردم بر آن هستند و امّا كسى كه . ما اغرّك قرائت كرده - جايز است كه معنايش اين باشد .
( ما الّذي دعاك الى الاغترار به ) چه چيز تو را به غرور به پروردگارت فرا خواند . و جايز است كه تعجّب باشد . و گفتهاند : در آيه
فَما أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ
اين دو وجه را . و اغرّك جايز است كه از غرو غراره باشد . پس معنايش اين باشد . ما اجهلك و ما اغفلك عمّا يراد بك چه تو را نادان نمود و چه تو را غافل كرد از آنچه اراده به تو شده . و ممكن است كه از غرور بر غير قياس باشد چنانچه در مثل گفتهاند . اشغل من ذاق النحيّين . « 1 »
هامش
( 1 ) النّحى بكسر نون مشك و خيك روغن است . و ذات النحيّين زنى بود كه شغلش روغن فروشى بود . پس مردى آمد از او روغن بخرد . پس