عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ
است . پس اذا . در محلّ نصب قرار دارد براى اينكه ظرف است براى علمت و بنا بر اين جارى مىشود امثال اين آيه .
وَ إِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ . . .
و آيات بعد از آن . و جملهاى كه آن فعل محذوف است با فاعلش بعد از اذا ( اذا انكدرت النجوم . . . ) در محلّ جرّ است بسبب اضافه شدن اذا به آن و تقديرش اينست . وقت تكوير خورشيد ( و انكدار نجوم . . ) هر كسى ميداند كه چه كرده است و به آن پاداش داده مىشود . بنا بر اين در اينجا دوازده آيه است كه با كلمه اذا . كه ظرفست شروع شد و تمامى اضافه بجملهها شده از آيه
إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ
تا آيهء
وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ
. و عامل در تمام آنها قول خدا آيه علمت نفس ما احضرت است .
تفسير و مقصود :
خداوند سبحان خبر داد از قيامت و سختيهاى آن و فرمود :
( إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ )
ابن عبّاس و ابىّ و مجاهد و قتاده گفتهاند : آن گاه كه نور روشنايى خورشيد تمام و تاريك و نابود شد . و بگفته ابى صالح و ربيع بن خثيم . آن گاه كه خورشيد افتاد و از بين رفت و بگفته زجاج آن گاه كه روشنايى خورشيد جمع و پيچيده شد چنانچه عمّامه پيچيده شود . و مقصود اينكه از تكوّر خورشيد اينست كه نورش جمع و بر چيده تا اينكه مثل آهن پاره تفتيده افتاده شود و نور و حرارتش تمام و خداوند براى بندگانش نور ديگرى ايجاد نمايد .
( وَ إِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ )
مجاهد و قتاده و ( خواجه ) ربيع خثيم گويند آن گاه كه ستارگان فرو ريزند و بهم بخورند . ميگويند طائر از هوا منكدر شد .
آن گاه سر نگون گرديد .
جبائى گويد : آن گاه كه ستارگان از تيرهگى تغيير كنند و قول اوّل بهتر