مينگرند . و يوم منصوب است بر معنى
( قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ واجِفَةٌ )
در آن روز دلها در اضطرابست روزى كه صيحه مىزند ( ميكائيل ) و معناى راجفه اضطراب سخت است و نيز اين معنى گفته حسن و قتاده و غير آنها است و بعضى گفتهاند :
يعنى روزى كه زمين ميلرزد لرزيدن سختى و حركت مىكند حركت بزرگى و آن قيامت است كه از پى آن اضطراب سخت ديگرى بعد از اوّلى خواهد بود و پيوسته ميلرزد تا همه را نابود مىكند .
ابن عبّاس گويد : معناى واجفه خائفه است يعنى ترسناك و مقصود از اين صاحبان قلوب است يعنى دلها در قلق و اضطراب و پريشانى است و هيچ آسايش ندارد براى اينكه مشاهده مىكند منازل هولناك قيامت را
( أَبْصارُها خاشِعَةٌ )
يعنى از هول و بيم اين روز خوار و زبونست . عطاء گويد : مقصود ديدگان افراديست كه به غير دين اسلام مردهاند .
( يَقُولُونَ أَ إِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِي الْحافِرَةِ )
يعنى اين منكرين بعث از مشركين قريش و غير ايشان در دنيا وقتى بايشان گفته مىشود كه شما بعد از مرگ زنده ميشويد . ميگويند : آيا ما بر ميگرديم باوّل حال و ابتداء امرمان پس ما زنده خواهيم شد چنان كه بوديم . و حافره نزد عرب اسم اوّل چيز و ابتداء هر امر است ابن عبّاس و سدى گويند حافره زندگى دوّم يا زنده شدن دوّم است . و بعضى گفتهاند حافره زمين گود شده است و معناى آن اينست آيا بعد از مرگ مان ما زنده بگورمان بر ميگرديم .
( أَ إِذا كُنَّا عِظاماً نَخِرَةً )
يعنى پوشيده و خاك شده و در معنى ايشان انكار بعث و قيامت را نموده و گفتند آيا ما وقتى مرديم زنده بر ميگرديم و حال آنكه استخوانها ما پوسيده و خاك شده گفته مىشود . نخر العظم ينخر فهو -