( مترجم گويد : در جاى ديگر فرموده )
( وَ قَدْ خَلَقَكُمْ أَطْواراً )
.
مجاهد و ضحّاك و كلبى گفتهاند : مقصود اختلاف رنگهاى نطفه است .
پس نطفه مرد سفيد و سرخ و نطفه زن سبز و زرد است . پس آن رنگهاى مختلف است . و از ابن عبّاس نيز همين روايت شده است .
حسن گويد : نطفه مخلوط شود بجاى حيض و وقتى زن حامل و آبستن شد ديگر حيض منقطع شود .
ابن مسعود گويد : امشاج آن رگهاى ( موئين است ) كه در نطفه است .
و بعضى گفتهاند : امشاج . عبارت از طبيعتهائيست كه در انسانست از حرارت و برودت و يبوست و رطوبت . خداوند آنها را در نطفه قرار داده سپس خدا آن را بنيه حيوانى معتدل الاخلاط نمود آن گاه در آن روح حياتى دميد از آن براى چشم و گوش قرار داد
( فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ )
و اين است سخن او كه فرمود :
فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً
. پس او را شنوا و بينا نموديم .
قول او
( نَبْتَلِيهِ )
يعنى او را امتحان و آزمايش ميكنيم به آنچه كه او را از افعال سخت ( چون روزه در تابستان ) تكليف نمائيم تا ظاهر شود اطاعت يا نافرمانى او و او را پاداش دهيم به جهت اين اعمال .
فرّاء گويد : يعنى
( فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً )
او را شنوا و بينا گردانيديم تا آزمايش كنيم ، يعنى او را متعهّد سازيم و امر و نهى به او كنيم . و مقصود اينست كه ما به او داديم آلت شنوايى و بينايى تا متمكّن از شنيدن و ديدن و معرفت تكاليف و وظائف شود .
( إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ )
يعنى بيان نموديم براى او راه را و تعيين كرديم براى او دليلها را و روشن ساختيم جهت او علّت را تا متمكّن از شناخت حق و باطل شود .