معدوم بود سپس در صلب پدرش بوجود آمده پس از آن در رحم مادرش تا وقت ولادتش . و بعضى گفتهاند : مقصود از آن علماء و دانشمنداناند زيرا آنها ياد نميشدند پس خداوند سبحان آنها را بعلم در ميان خواصّ و عوام مردم حيات و مماتشان مذكور ساخت . « 1 » عمر بن خطّاب شنيد مردى را كه اين آيه را قرائت ميكرد . پس گفت اى كاش آدمى بر آن حالى كه اوّل بود كه مذكور نبود باقى بود نميزائيد . و توليد مثل نميكرد . و فرزندان او مبتلا نميشدند . سپس خداى سبحان گفت
( إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ )
يعنى فرزندان آدم عليه السّلام را
( مِنْ نُطْفَةٍ )
يعنى از آب مرد و زن كه از آن فرزند بوجود ميآيد
( أَمْشاجٍ )
ابن عبّاس و حسن و عكرمه و مجاهد گفتهاند . يعنى مخلوط از آب مرد و آب زن ( كه در اصطلاح طبّى جديد اسپر ميگويند ) در رحم پس هر كدام از اين دو آب بر ديگرى غالب شود شبيه به او گردد « 2 » .
قتاده گويد : امشاج بمعنى اطوار است يعنى حالات مختلفه يك وقت به صورت نطفه و بعد به صورت علقه و بعد مضغه و بعد عظام تا اينكه انسانى مىشود
هامش
( 1 ) مترجم گويد : حضرت على امير المؤمنين عليه السّلام اشاره به همين موضوع فرموده در بيانش .
هلك خزّان الاموال و العلماء باقون ما بقى الدّهر اجسادهم مفقودة و اعيانهم فى القلوب موجودة
. توانگران و مال داران - هلاك شوند امّا علماء مادامى كه روزگار باقيست آنها هم باقى هستند بدنهاى آنها از ديدهها مفقود ولى اعيان و آثار آنها در دلها موجود است .
( 2 ) يعنى اگر آب مرد زيادتر باشد فرزند شبيه به پدر و يا عصبه پدرى عمو و عمه شود و اگر آب زن فزونى كند فرزند شبيه بمادر و عصبه مادرى ، دايى و خاله شود .