( ميگويم ) سخن در اين زمينه توسعه يافت حتّى نزديك شد كه از اسلوب كتاب خارج شود و چه بسا بما نسبت زياد سخنى و اطناب بدهند ، و ليكن مقصود اينست كه بعض اهل تعصّب ( و نواصب ) طعن زده در اين قصّه و گفته اين سوره در مكّه نازل شده پس چگونه در بارهء خاندان رسالت باشد كه در مدينه اطعام طعام نمودهاند و استدلال بمكّى بودن سوره نمود و از روى جرأت بر خداى سبحان و دشمنى با خاندان رسالت گفته اين موضوع اطعام و نزول سوره هل اتى در باره آنها ساختگى است و من دوست داشتم كه حقّ واضح و آشكار گردد در اين مورد و دليلى در معناى آن وارد و پرده از عداوت و دشمنى اين دشمن عنود در ادّعايش بردارم علاوه بر اين چنانچه مىبينى اين مطلب در بر دارد سرور از پنهانى و درهاى نهفته از اين علمى كه سبب نور آن روشن و بتابش آن روشنايى بيشترى مىشود و آن معرفت و شناسايى ترتيب سورههاست در تنزيل و منحصر بودن عدد سورهها بطور اجمال و تفصيل بار خدايا ما را مدد نما بتأييد خودت و كمك فرما بتوفيقت ( فانت الرّجاء و الامل ) پس تو آرزو و اميد مايى و بر فضل تو است تكيه گاه و توكّل ما .
تفسير و مقصود :
( هَلْ أَتى )
يعنى البتّه آمده
( عَلَى الْإِنْسانِ )
يعنى آيا نيامده بر انسان
( حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ )
كه چيز باشد مگر اينكه
( لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً )
زجاج گويد : به جهت اينكه او خاك و گل بود تا در آن روح دميده شد و بنا بر اين پس هل در اينجا استفهام و مقصود به آن تقرير است .
جبائى گويد : و آن تقرير است بنا بر لطيفترين وجوه و تقديرش اين است : اى آنكه منكر صانع و قدرت اويى آيا بر تو نگذشته ( يا نيامده ) حسن و