آن بدل از ليل و شب است . چنانچه گويد ضربت زيدا رأسه . يعنى زدم زيد سرش را ذكر كردن زيد براى تأكيد كلام و آن تأكيدش بيشتر است از اينكه بگويى ( ضربت رأس زيد ) زدم سر زيد را . پس معنا چنين است برخيز نيمى از شب مگر اندكى يا كمتر از نصف شب يا زيادتر از نصف و ذكر
( أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا )
به معناى الّا قليلا و لكن آن را ياد كرده با زياده پس معنى اينست برخيز نيمى از شب يا كمتر از نصف يا زيادتر از نصف شب را .
تفسير :
قتاده گويد : اى پيچيده در لباس خود عكرمه گويد : متحمّل بار سنگين نبوّت سدى گويد : اى خوابيده كه در لباس خود فرو رفتهاى و بعضى گفتهاند كه آن حضرت در اوّل وحى كه جبرئيل براى او فرمان رسالت را آورد از ترس اين مسئوليت بزرگ جامه به خود پيچيد تا مأنوس بوحى شد و در اوّل وحى و رسالتش بلقب
( يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ )
خطاب شده كه به چيزى ترسيده بود آن گاه پس از آن وى را به
( يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ )
و
( يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ . . . )
خطاب فرمود
( قُمِ اللَّيْلَ )
بر خيز شب را براى نماز
( إِلَّا قَلِيلًا )
مگر اندكى و معنا چنين است نماز بخوان در شب جز كمى از آن را زيرا قيام در شب عبارت از نماز شب است
( نِصْفَهُ )
نيمى از آن را كه آن بدل از شب و بيان براى مستثنى منه يعنى برخيز نصفى از شب را و نماز بخوان نيمى از شب را .
( أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا )
يعنى از نصف
( أَوْ زِدْ عَلَيْهِ )
يعنى بر نصف شب مفسّرين گفتهاند
( أَوِ انْقُصْ )
از نصف كمى را تا ثلث يا زياد كن بر نصف تا دو ثلث ، و بعضى گفتهاند كه نصفه بدل از قليل و بيان براى مستثنى است و معنا در هر دو مساوى و بى تفاوت است و مؤيّد اين گفته بيان حضرت صادق