خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ
يعنى : بعدل و به احكام صنعت و درستى تقدير و تدبير ، و بعضى گفتهاند : يعنى براى حق و آن اينست كه عقلاء را آفريد و ايشان را در معرض ثواب بزرگ قرار داد ، و ما سواى آنها را خلق كرد به تبعيّت و طفيلى وجود آنها براى آنچه در خلق ما سوايشان براى ايشانست لطف و محبّت .
( وَ صَوَّرَكُمْ )
يعنى : تمام بشر را .
فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ
از جهت حكمت و پذيرفتن عقل نه قبول طبع و خلقت ، زيرا در جمله و ميان ايشانست كسى كه زيبايى صورت ندارد .
و بعضى گفتهاند : پس نيكو نمود صورتهاى ايشان را از جهت قبول كردن طبع و خلقت بعلّت اينكه اين آن مفهوم از زيبايى صورتهاست پس آن مانند قول اوست كه هر آينه البتّه ما ايجاد كرديم انسانى را در زيباترين صورتها و تقويمها اگر چه در ميان ايشان آدم زشت و بد صورت هم است براى اينكه اين عارضى و به اين زشتى مورد اعتناء و توجّه نيست ، پس خداوند سبحان انسانى را بر بهترين صورتهاى تمام حيوانات آفريد ، و صورت عبارت از سازمان و ساختمان مخصوص است .
وَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ
يعنى : بسوى خدا در روز قيامت مرجع و مآل است
يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ يَعْلَمُ ما تُسِرُّونَ وَ ما تُعْلِنُونَ
يعنى : آنچه بعضى از شما با بعض ديگر آهسته ميگويد و آنچه از ديگرى در سينه خود پنهان مىكند ، و فرق ميان اسرار و اخفاء اينست كه اخفاء اعم است ، به علت اينكه گاهى شخص او مخفى شده و خاطره نفسى او هم مخفى مىشود ولى اسرار در معنى است نه در شخص .