الْمَغارِبِ
ابن عبّاس گويد : يعنى مشرقهاى خورشيد و مغربهاى آن چون براى خورشيد 360 محلّ طلوع و اشراق است براى هر روز مطلع و اشراقست براى هر روز مطلع و مشرقى است كه ديگر تا سال آينده به آن برنميگردد « 1 » .
إِنَّا لَقادِرُونَ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ خَيْراً مِنْهُمْ
اين پاسخ قسم است يعنى ما قادر و توانا هستيم كه آنها را هلاك كنيم و قوم ديگرى بدل آنها بياوريم كه بهتر از ايشان باشد .
وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ
اين عطف بر جواب قسم است يعنى اين گروه كفّار فوت نميشوند . به اينكه آنها جلو بيفتند كه عذاب به آنها نرسد . پس ، ايشان سبقت گيرنده نيستند و عقاب هم از ايشان پيشى نگرفته است . و تقدير اين است : و ما نحن بمسبوقين . يفوت عقابنا ايّاهم فانّهم لو سبقوا عقابنا لسبقونا يعنى و ما نيستيم كسى كه بر ما سبقت گرفته باشند كه عقاب ما از ايشان فوت شود . براى اينكه اگر آنها سبقت از عقاب ما ميگرفتند هر آينه از ما سبقت گرفته بودند . و بگفته ابى مسلم ما مغلوب نيستيم .
هامش
( 1 ) ممكن است كه ابن عبّاس خودش متوجّه به اين دقايق نشده باشد براى فطانت و زيركيش و يا از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام آموخته باشد و يا هر دو عامل او را دانا نموده باشد و با اين مطلب لازم است كلام او را مقيّد ، نمود براى اينكه مطلع خورشيد به سمت شمال ميل مىكند از اوّل جدى تا اوّل سرطان آن گاه از اوّل سرطان تا اوّل جدى به سمت جنوب برميگردد ، پس هر شش ماهى بر مشرقهاى شش ماه گذشته مرور و سير مىكند تا شش ماه ديگر عود به آن نميكند . پس شايسته است به شش ماه آينده مراد باشد نه به سال آينده . ( شعرانى )