كسى كه از اين آب گنديده پست است چگونه خودبخود موجب بهشت شود .
جز اين نيست كه بسبب اعمال صالحه بهشتى گردد .
خداوند سبحان . آگاهى داد كه همهء مردم بر يك اصل و ريشهاند و تفاوتى و امتيازى ندارند مگر بسبب ايمان و عبادت .
و تحقيق مطلب اينست كه ما ايشان را از آب گنديدهء متعفّن و نجاستها آفريديم پس چگونه و چطور داخل بهشت شوند در حالى كه ايمان به من نياورده و پيامبر مرا تصديق نكردهاند .
و بعضى گفتهاند : مقصود اينست كه ما ايشان را آفريديم از جنسى كه ميدانند يا از موجود و خلقى كه ميدانند و ميفهمند و حجّت ايشان را ملزم مىكند و نيافريديم از جنسى كه فهم ندارند چون چهارپايان و پرندگان .
و بعضى گفتهاند : معنايش اينست كه ما ايشان را آفريديم از جهتى كه ثواب و عقاب و تكليف طاعات را براى درك ثواب ميدانند . چنان كه گويندهء ميگويد : غضب كردم بر تو از آنچه ميدانى . براى خاطر آنچه ميدانى .
اعشى گويد :
أ ازمعت من آل ليلى ابتكارا * و شطّت على ذى هوى أن تزارا
براى آل ليلى معشوقهام ليلى دور شد از من و بعيد است كه من بتوانم صبحگاهان وى را زيارت و ديدار نمايم .
شاهد اين بيت كلمهء من آل ليلى است كه به معناى من اجل آل ليلى آمده و دليل بر اين قول او . و شطّت على ذى است كه آن معشوقه دور نشد از نزد ايشان بلكه البتّه از براى خاطر ايشان كه بسوى ايشان رود دور شود .
فَلا أُقْسِمُ
در سورهء الحاقّة تفسيرش گذشت
بِرَبِّ الْمَشارِقِ ، وَ