خداى تعالى .
يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ
در اين روز قيامت اى گروه مكلّفين عرض كرده شويد
لا تَخْفى مِنْكُمْ خافِيَةٌ
پوشيده نماند از شما پوشيدهاى يعنى خود پوشيده يا فعلى كه در خفا و پنهانى شده .
و بعضى گفتهاند : خافيه مصدر است يعنى پوشيده و نهان هيچكس از ابن مسعود و قتاده در خبرى روايت شده كه سه مرتبه عرض كرده ميشوند .
در دو مرتبه عذر و جدال خواهد بود و در مرتبهء سوّم پروندهها در دستها پرواز مىكند . پس بعضى بدست راست و برخى بدست چپ خواهند گرفت و اين عرضهء خلق به خدا نيست كه بداند از حال ايشان چيزى كه ندانسته زيرا البته خداوند كه عزيز است نامش عالم و داناى بذات است ميداند تمام ، آنچه از ايشان سر زده و ليكن اين براى اينست كه بمردم ظاهر شود ، سپس خداوند سبحان تقسيم فرمود حال مكلّفين را در اين روز و فرمود :
فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ
پس امّا كسى كه كتابش به دست راستش داده شود . پس ميگويد : به اهل قيامت
( هاؤُمُ )
يعنى بيائيد
اقْرَؤُا كِتابِيَهْ
بخوانيد كتاب مرا و البتّه از روى خوشحالى ميگويد بيائيد :
پرونده عمل مرا بخوانيد زيرا علم دارد كه در آن نيست مگر عبادت و طاعت پروردگار و براى همين شرم نميكند كه ديگرى در پرونده او نگاه كند . و اهل لغت ميگويند : معناى ( هاؤم ) بگيريد است .
إِنِّي ظَنَنْتُ
يعنى من در دنيا دانستم و يقين داشتم .
أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ
كه من حساب خود را خواهم ديد . و هاء براى ترتيب و نظم رؤس آيات است و آن هاء استراحت است . و مقصود اينست كه