مشكل است ، يعنى كه ايشان براى جنگ و پيكار با شما بيرون نميآيند و جز اين نيست كه با شما كار زار ميكنند در حالى كه متحصّن بقلعهها و دژها هستند .
( أَوْ مِنْ وَراءِ جُدُرٍ )
از پشت ديوارها بر شما تير و سنگ مياندازند .
( بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ )
يعنى دشمنى بعضى از ايشان با بعضى ديگر سخت است ، يعنى ايشان دلهايشان يكى نيست .
و بعضى گويند : معنايش اينست كه ايشان قوّت و نيرويشان در ميان - خودشان سخت است ، پس وقتى شما را ببينند و ملاقات كنند ميترسند و از شما دور ميشوند به آنچه را كه خدا در دلشان انداخته از رعب و ترس شما .
( تَحْسَبُهُمْ جَمِيعاً )
يعنى كه خيال ميكنى كه ايشان در ظاهر مجتمع هستند
( وَ قُلُوبُهُمْ شَتَّى )
و دلهاى ايشان پراكنده يعنى مخالف يكديگر و جدا جدا خداوند آنها را شكست داد بسبب اختلاف سخنانشان .
مجاهد گويد : كه خدا قصد نموده به اين دلهاى منافقين و اهل كتاب را .
( ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ )
اين براى آنست كه ايشان مردمى هستند كه انديشه و خرد ندارند كه ببينند و تشخيص دهند چيزى را كه در آن صلاح و هدايت است از چيزى كه در آن گمراهى و ضلالت است و جز اين نيست كه .
دلهاى كسانى كه بخلاف عقل عمل ميكنند پراكنده است ، براى اختلاف هدفها و هواهايشان و حال آنكه داعى حق يكيست و آن عقليست كه دعوت بسوى طاعت خدا و نيكى كردن در فعل مىكند .
( كَمَثَلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَرِيباً )
زهرى و غير او گويند : يعنى مثل آنان در مغرور شدن بعد دو قوّتشان و بگفتههاى منافقين مثل كسانيست كه از قبل از ايشان يعنى مشركينى كه در بدر كشته شدند مىباشد ، و اين شش ماه قبل از