تحقيق تسبيح موجودات
و حقيقت ذكر و تسبيح موجودات اينست كه عقلاء عالم او را تسبيح ميكنند قولا و اعتقادا و لفظا و معنا ، ولى غير عقلاء از ساير حيوانات و جمادات پس تسبيح آنها شواهد و نشانههائيست كه در آنها موجود و دلالت كننده بر وحدانيّت او و صفات چنانيست كه ذات مقدّس او جداى از همه خلق اوست و آنچه در آنست از برهانهايى كه نشانگر اينست كه او شباهت بخلقش ندارد و اينكه آفريده او هم شباهتى با او ندارد ، پس خداوند سبحان تعبير نمود از اين تسبيح و ممكن است كه ( ما ) در اينجا بمعنى ( من ) باشد ( يعنى ذوى العقول صاحبان عقل و انديشه ) چنانچه ابو زيد از اهل حجاز حكايت كرده كه ايشان هر گاه صداى رعد ميشنيدند ميگفتند ( سبحان ما سبحت له ) تسبيح كند آنكه براى او تسبيح گويد ، پس تسبيح واقع بر عقلا مىباشد از فرشتگان و پريان و آدميان .
( وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ )
يعنى تواناى آن چنانى كه ممتنع نيست بر او چيزى آن چنان خدايى كه افعالش محكم ، داناى بوجوه و جهات صوابست در تدبير .
( لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ )
يعنى براى اوست تصرّف در تمام آنچه در آسمانها و زمين است از موجودات به آنچه كه ميخواهيد از تصرّفات و براى هيچكس قدرت و توانى نيست كه او را منع از تصرّف نمايد ، و اينست آن سلطنت و بزرگترين شاهى به جهت اينكه تمام ما سواى او ملك اوست و اوست آن چنان كسى كه مالك تمام موجودات است و براى اوست كه او را منع از تصرّف كند .
( يُحْيِي وَ يُمِيتُ )
يعنى زنده مىكند مردگان را براى روز رستاخيز و ميميراند زندگان را در دنيا .