اجناس هر گاه مختلف شد جمعش جايز است و كسى كه ( بموقع ) خوانده و مفرد آورده ، پس براى آنست كه آن اسم جنس است ، و كسى كه تكذبون خوانده ، پس معنايش را اين گونه نموده « تجعلون رزقكم الذى رزقكموه اللَّه » قرار ميدهد رزق - چنانى خود را كه خدا بشما روزى نموده در آنجا كه گفت
( وَ نَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً مُبارَكاً )
و نازل كرديم از آسمان آب با بركتى را تا آنجا كه گفت ( رزقا للعباد ) « 1 » روزى براى بندگان و گفت
وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ
. . . .
أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ
« 2 » و نازل كرد از آسمان آبى را تا بسبب آن بيرون آورد ميوهها و محصولاتى تا روزى براى شما - باشد راستى شما دروغ مىگوييد كه نسبت مى دهيد اين روزى را به غير خدا پس مىگوييد باريد ما را بسبب فلان ستاره ، پس اين وجه و دليل تخفيف است ، و كسى كه ( تكذبون ) و مشدّد خوانده پس معنا اينست كه شما به قرآن تكذيب ميكنيد براى آنكه خداى تعالى اوست كه شما را روزى ميدهد اين بنا بر چيزيست كه دربارهء قول خداى تعالى ( رزقا للعباد ) آمده پس شما نسبت مى دهيد آن را به غير خدا ، پس اين تكذيب شماست به چيزى كه در قرآن آمده است و امّا آنچه روايت شده از قول او ( و تجعلون شكركم ) پس مقصود اينست كه شما مكان شكر سپاسى كه براى شما واجب است تكذيب قرار ميدهيد و گاهى معنا چنين مىشود : شكر روزى خود را تكذيب قرار ميدهيد ، پس مضاف حذف شده ، و ابن جنى گويد : آن بنا بر تقدير و تجعلون بدل شكركم و مثل آنست قول ، عجاج :
ربّيته حتّى اذا تعد ذا * كان جزائى بالعصا ان اجلدا
هامش
( 1 ) - سوره ق آيهء 9 و اصل آيه و تمام آن اينست و نزلنا من السماء ماء مباركا فانبتنا به جنّات و حبّ الحصيد ( 10 ) و النحل باسقات لها قطع نضيد - ( 11 ) رزقا للعباد و احيينا به بلدة ميتا كذلك الخروج
( 2 ) - سورهء بقره آيه 22 و سورهء ابراهيم آيه 32 .