و ابو على گويد : تقدير آن اينست ( فهى خافضة رافعة ) پس آن روز ، مجرمين و گنهكاران پست و ذليل و مؤمنين سر بلند و عزيز خواهند بود ، پس مبتداء را كه ( هى ) با فاء ضمير ( فهى ) قرار داده و دو كلمه
( خافِضَةٌ رافِعَةٌ )
را جواب ( اذا ) يعنى قومى زير دست و قومى سر بلند ، چون اينطور شد ، پس خافضه رافعه خبر مبتداء محذوف است ، و قول او
( إِذا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا )
بدل از قول او اذا وقعت الواقعه است ، و ممكن است كه آن ظرف از يقع باشد يعنى يقع فى ذلك الوقت و ممكن است كه خبر از اذاء اوّل باشد و نظير آن اينست :
( اذا تزورنى اذا ازور زيدا ) يعنى وقت ديدار تو از من وقت ديدن من از زيد است .
ابن جنّى گويد : و ممكن است كه ( اذا ) غالبا ظرفيت باشد مثل قول لبيد شاعر :
حتّى اذا القت يدا فى كافر * و اجنّ عورات الثغور ظلامها
وقتى كه آفتاب غروب كرد نيرويى در ظلمت و تاريكى خواهد بود و سياهى شب مخفى مىكند شكافهاى مرزها را .
و قول خداى سبحان ( حتى اذا كنتم فى الفلك ) پس ( اذا ) نزد ابى الحسن مجرور به ( حتّى ) است ، و اين آن را از ظرفيّت بيرون ميبرد ، و ميگويم پس بنا بر اين قول او ( اذا ) در موضع ظرف نميباشد ، بلكه هر يك از آن دو در موضع رفع است براى بودن آن دو مبتداء و خبر بخلاف آنچه گمان كردهاند بعضى از اهل تجويد از محقّقين در علم زمان ما ، پس او گويد :
كه عثمان يعنى ابن جنى گويد : عامل در
( إِذا وَقَعَتِ )
قول او
( إِذا رُجَّتِ )
است ، و اين اشتباه بزرگى است ، پس
( فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ )
مرفوع است ،