يعنى مگر آنكه ما ترحّم بر آنها نموده و از ترسهاى دريا خلاصشان كنيم و آنها را از زندگى كامياب نمائيم تا وقتى كه مقدر نموديم اجلشان منقضى شود .
و بعضى گفتهاند : يعنى ما آنها را باقى گذارديم در حالى كه نعمتى از ما برايشان است و بهره تا مدّتى
وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ
و وقتى بمشركان گفته شود
( اتَّقُوا ما بَيْنَ أَيْدِيكُمْ )
به ترسيد آنچه در پيش روى شماست از امر آخرت پس عمل كنيد براى آن
وَ ما خَلْفَكُمْ
و آنچه پشت سر شماست از امر دنيا پس از آن حذر كنيد و به آن مغرور نشويد
لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ
ابن عباس گويد : تا آنكه بر اميد رحمتى از خداى تعالى باشيد .
مجاهد گويد : يعنى بترسيد از گناهان گذشته خود و پرهيز كنيد از - عذاب او بوسيله اجتناب و دورى از گناهان آينده خود .
قتاده گويد : بترسيد از عذابى كه بر امّتها نازل شد و آنچه پشت سر شما است از عذاب آخرت ، و حلبى از حضرت ابى عبد اللَّه صادق عليه السلام روايت كرده كه فرمود : يعنى بترسيد از گناهانى كه در پيش روى و ما بين دستهاى شماست و آنچه پشت سر شماست از عقوبت ، و جواب " اذا " محذوف است تقديرش اينست اذا قيل لهم هذا عرضوا وقتى بايشان اين مطلب گفته شود اعراض كنند و دلالت مىكند بر اين محذوف قول خدا :
وَ ما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ
و نيامد ايشان را نشانهاى از نشانههاى پروردگارشان جز آنكه از آن اعراض كردند از دعوت كننده و از انديشه كردن در حجّتها و در معجزات ، و ( من ) اوّل در قول او " من آيه " آنست كه افزايش ميدهد در نفى استغراق و من دوّم براى تبعيض است ، يعنى نيامد آيهاى ايشان را هر آيهاى كه بود از معجزات مگر