نگاهدارى آن را احدى ندارد
( مِنْ بَعْدِهِ )
يعنى بعد از خداى تعالى ، و بعضى گفتهاند : از بعد از افتادن و سقوط كردن .
إِنَّهُ كانَ حَلِيماً
البتّه او خداى بردبار توانايى است كه عجله و شتاب در عقوبت مستحق عقاب را نميكند (
غَفُوراً
) يعنى پوشنده و آمرزنده گناهان است ، و بسيار آمرزنده است ، آن گاه حكايت از كفّار نموده و گفت :
وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ
يعنى كفّار مكّه سوگند به خدا خوردند پيش از آنكه محمد ( ص ) ايمان برايشان بياورد قسم سخت و نهايت توان و طاقتشان
لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ
هر آينه اگر پيامبر ترساندهاى از طرف خداى تعالى بيايد بر ايشان
لَيَكُونُنَّ أَهْدى
هر آينه بوده باشند راه يافتهتر باشند به پذيرفتن قول او و پيروى
مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ
از يكى از امتان گذشته از يهود و نصارى و صابئين .
فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ
پس چون محمد ( ص ) آمد بسوى ايشان (
ما زادَهُمْ
) نيفزود آمدن آن پيامبر ايشان را
إِلَّا نُفُوراً
مگر نفرت و دورى از هدايت و فرار از حق ، يعنى ايشان افزودند موقع آمدن او نفرت را (
اسْتِكْباراً
) يعنى از روى تكبّر و جبّارى و سركشى بر خداى تعالى و نخوت و غرور اينكه پيرو ديگرى باشند .
فِي الْأَرْضِ وَ مَكْرَ السَّيِّئِ
در روى زمين يعنى و قصد زيان زدن به مؤمنين ، " و مكر السيّئ " هر مكر و فريبى است كه ريشهاش دروغ و نيرنگ ، و بنياد و پايهاش بر تباهى باشد ، براى آنكه بعضى از مكرها و نقشهها نيكو است و آن مكر مؤمنين بكفّار است هر گاه با آنها پيكار كردند ، خوبست كه با آنها مكر كنند و آنها را فريب داده و مغلوب نمايند ، و مقصود در اينجا مكر