وَ لَا الظُّلُماتُ
يعنى تاريكيهاى شرك و گمراهى .
وَ لَا النُّورُ
با نور ايمان و هدايت يكسان نيست و در قول خدا ،
وَ لَا النُّورُ
و ما بعد آن از زيادى " لا " دو قول است : 1 - آن لا زايده و براى تأكيد نفى است 2 - آن لا نافيه است براى يكسانى هر يك از آن با لنگه و صاحب خودش بنا بر تفصيل .
وَ لَا الظِّلُّ وَ لَا الْحَرُورُ
كلبى گويد : بهشت و دوزخ يكى نيستند و بعضى گفتهاند : خنكى شب و گرمى روز برابر نيستند .
وَ ما يَسْتَوِي الْأَحْياءُ وَ لَا الْأَمْواتُ
بعضى مؤمنين و كفّار يكسان نيستند و بعضى گفتهاند : دانشمندان و نادانان مساوى نيستند ، و بعضى گفتهاند :
اراده كرده خود نابينا و بينا و برودت و حرارت و تاريكيها و روشنى را بر طريق و روش ضرب المثل يعنى چنانچه اين چيزها با هم مساوى و مثل و شكل هم نيستند پس همين طور عبادت و پرستش خدا شباهت با عبادت غير خدا و مؤمنين و كافر و حق و باطل و عالم و جاهل هم مساوى و برابر هم نيستند .
إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشاءُ
البتّه خدا ميشنواند هر كس را بخواهد يعنى سود ميدهد بشنيدن هر كس را كه بخواهد كه بر او لطف فرموده و او را موفّق بدارد ، و به اين اراده نكرده نفى حقيقت شنيدن را براى آنكه ايشان آيات خدا را ميشنيدند .
وَ ما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ
يعنى تو قدرت ندارى كه كفّار را بشنوائيدن تو ايشان را سودى برسانى زيرا آنها قبول نكنند چنانچه نميتوانى بشنوايى مردگانى كه در گورهايند .
إِنْ أَنْتَ إِلَّا نَذِيرٌ
يعنى نيستى تو مگر ترساننده ايشان به خدا .
إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ
البتّه ما تو را فرستاديم بدين صحيح
بَشِيراً وَ نَذِيراً