نكتهء ادبى است در بلاغت و جواب اذا محذوف است كه :
« فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ »
بر آن محذوف دلالت مىكند ، و تقدير چنين است ( فاذا عزم الأمر نكلوا و كذبوا فيما وعدوا اللَّه من أنفسهم ، فلو صدقوا اللَّه فيما امرهم به من الجهاد و امتثلوا أمره لكان خيرا لهم فى دينهم و دنياهم من نفاقهم ) « 1 » .
« فَهَلْ عَسَيْتُمْ »
اى گروه منافقين آيا ميتوانيد .
« إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ »
اگر بشما حكومت دادند با رشوه گرفتن و ريختن خونهاى حرام و كشتار يكديگر و قطع رحم با خويشاوندان - همانگونه كه قريش و بنى هاشم يكديگر را ميكشتند - فساد كنيد ؟
و بعضى گفتهاند
( إِنْ تَوَلَّيْتُمْ )
يعنى : اگر از كتاب خدا و عمل به آنچه در آن است روى ميگردانيد تا بازگرديد بسوى آنچه كه در جاهليّت بر آن بوديد و با
هامش
( 1 ) - يعنى : ( هر گاه تصميم به جهاد گرفته شد كوتاه آمدند ، و در وعدهاى كه به خدا نسبت به جانهاى خويش داده بودند دروغ گفتند ، اگر در فرمان جهاد با خدا راست ميگفتند و فرمانش را مىپذيرفتند براى دنيا و دينشان از اين نفاق و دو رويى بهتر بود ) .
شواهد التنزيل ج 2 ص 176 : ( ابن عبّاس در بارهء اين آيه (فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ) ميگويد : در بارهء بنى اميّه نازل شده است كه در ايمان به خدا و جهاد صداقت داشته باشند ، يعنى : اگر فرمان خدا را اطاعت كنند براى آنان بهتر از نافرمانى خداوند است( فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ )كه اگر شما بحكومت رسيديد نافرمانى خدا كرده و (تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ) ابن عبّاس گفته است خداوند آنان را بحكومت رسانيد ( خودشان را بر مردم تحميل كردند ! ) و خيرهسرى و عصيان را شروع كرده و ارحام پيامبرشان محمّد و اهل بيت او را قطع نمودند )