(
الَّذِي وَفَّى
) يعنى ابراهيم كه فرمان الهى را به تمام و كمال انجام داد « 1 » .
بعضى هم گفتهاند يعنى : رسالت الهى را بقوم خود رسانيد و آنچه دستور داشت به آنان ابلاغ كرد .
بعضى گفتهاند يعنى : آنچه را كه خداوند بر او واجب كرده بود بطور كامل انجام داد ، و امتحان خود را نيز داد .
آن گاه خداوند آنچه را كه در كتابهاى موسى و ابراهيم بوده است بيان كرده ميفرمايد :
« أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى »
يعنى : هيچكس بار ديگرى را بدوش نخواهد كشيد ، يعنى هيچكس با گناه ديگرى مؤاخذه نميشود .
« وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى »
اين جمله نيز عطف است بر
( أَلَّا تَزِرُ )
و اين مطلب نيز از جمله مطالب كتابهاى موسى و ابراهيم است ، يعنى : انسان پاداشى جز پاداش عمل خودش را ندارد ، و پاداش عمل ديگرى را به او نميدهند ، هر گاه انسان ديگرى را دعوت به ايمان كرد و آن ديگرى دعوت او را اجابت نمود ، او نيز به تبع آن ديگرى مورد ستايش قرار ميگيرد ، و اگر عملى انجام نداده باشند هيچگاه استحقاق پاداش يا مجازاتى نخواهد يافت .
از ابن عباس در روايت والبى نقل شده است كه ميگويد : اين آيه در شريعت ما نسخ شده است ، زيرا خداوند ميفرمايد : ( ما ذريهء آنان را به ايشان ملحق ساختيم ) « 2 » كه خداوند درجهء ذريهء آنان را بالا برده است ، هر چند كه با اعمال
هامش
( 1 ) - وسائل الشيعه ج 4 صفحهء 1235 حديث 3 از امام صادق ( ع ) روايت شده است كه در بارهء (وَ إِبْراهِيمَ الَّذِي وَفَّى) فرمودند : حضرت ابراهيم هر صبح و شام اين ذكر را ميگفت : ( أصبحت و ربّى محمود ، أصبحت لا اشرك باللَّه شيئا و لا أدعوا مع اللَّه الها آخر ، و لا اتخذ من دونه وليا ) و لذا بنده شكرگزار ناميده ، شد ، و بعد از نماز مغرب بجاى اصبحت ( أمسيت ) گفته مىشود .
( 2 ) - سوره طور آيه : 21 .