باشند كه آفرينش آنان را تدبير نموده باشد خلق شدهاند ؟
« أَمْ هُمُ الْخالِقُونَ »
؟ ابن عباس گويد يعنى : آيا آنان خويشتن را خود آفريدهاند و فكر ميكنند كه ديگر از طرف خداوند فرمانى بر آنان واجب نميشود ؟
« أَمْ خَلَقُوا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ »
؟ يا آنكه آسمانها و زمين را آنان آفريدهاند و بدين جهت است كه به وجود خدا اقرار نميكنند ، و خداوند را آفريدگار خود نميشناسند .
« بَلْ لا يُوقِنُونَ »
بلكه اينان يقين ندارند كه براى آنان خداوندى است كه تنها او شايستهء پرستش است ، و اينكه تو از طرف خداوند پيامبر هستى .
« أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَبِّكَ »
مقاتل و عكرمه گويند يعنى : آيا كليدهاى رسالت پروردگارت در دست آنان است كه هر جا بخواهند رسالت را قرار دهند ؟
از كلبى و ابن عباس روايت شده است كه منظور از خزائن در آيه خزائن باران و رزق است .
جبائى « 1 » گويد : خزائن الهى عبارتست از آنچه تحت قدرت او است ، يعنى :
خيال ميكنند كه هيچ پيش آمدى براى آنان نخواهد شد مگر آنكه بدلخواهشان باشد .
« أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ »
؟ يعنى : خيال ميكنند كه ارباب و صاحب سلطه هستند بر مردم و كسى بر آنان سلطهاى ندارد ، و كسى نيست كه نسبت به آنان امر و نهى كند و موجب قوام آنان باشد .
جبائى گويد : يعنى : آيا آنان مالك مردم و مسلط بر آنان هستند ؟
« أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ »
يعنى : آيا نردبانى براى صعود به آسمان دارند ؟
« يَسْتَمِعُونَ فِيهِ »
؟ كه با آن نردبان مىتوانند وحى را از آسمان بشنوند ، زيرا
هامش
( 1 ) - در نسخهاى بجاى جبائى ابن عباس آمده است .