كنى عطف شده است به دو عامل ، يكى از آن دو عامل حرف جرّى است كه در « و فى خلقكم ، و ما يبث من دابة » وجود دارد ، و عامل ديگر « انّ » است اگر آيات را منصوب بخوانيم ، و اگر آيات را مرفوع بخوانيم عاملى كه بر آن عطف شده است يا ابتدائيت است يا ظرف .
و دليل كسى كه آيات را بنصب خوانده آنست كه آيات را عطف بر محلّ انّ ننموده است ، همانگونه كه در رفع آيات در هر دو موضوع آن را بر محلّ انّ عطف ميكنند ، يا آنكه آن را از ما قبل بريده استيناف ميگيرند ، بلكه بنا بر نصب آيات آن را بر لفظ انّ عطف كردهاند نه بر محلّش ، و لذا كلمهء آيات در هر دو موضع منصوب است بنا بر آنكه انّ در آيه « ان فى السماوات و الارض لآيات للمؤمنين » منصوب مىباشد .
اگر اشكال شود لازمهء اين قرائت است كه در « و اختلاف اليل و النهار آيات » معمولى را بر دو عامل عطف كنيد ، و سيبويه و بيشتر نحويّين اين عمل را جايز نميدانند .
گفته خواهد شد : جايز است در « و اختلاف الليل » فى تقدير گرفته شود هر چند كه در لفظ محذوف است ، و علّت اين تقدير آنست كه قبلا در « ان فى السماوات » و در « فى خلقكم » لفظ فى ذكر شده است ، چون در جملات قبلى حرف جرّ مذكور است ، اينجا هم مذكور فرض شده است ، هر چند كه محذوف مىباشد ، همانگونه كه سيبويه در شعر شاعر مقدّر گرفته است :
« ا كلّ امرء تحسبين امرءا * و نار تأجّج باللّيل نارا ؟ »
يعنى : آيا هر كسى را كسى ميدانى ، و هر آتشى را كه شب بر افروخت آتش ؟ » .
كه در جملهء « و نار تأجج » كلمهء كلّ در حكم مذكور است ، و چون قبلا