غلط بود ، معلوم شد كه وجه اوّل درست نيست ، و جمله بر چيز ديگرى عطف شده است .
بنا بر اين ، تقدير صحيح كه معنا بر طبق آن درست است همان تقدير خليل است كه گفته : يرسل را حمل ميكنيم بر ان يوحى كه وحيا بر آن دلالت مىكند ، پس تقدير چنين خواهد بود : « ما كان لبشر ان يكلمه اللَّه الا ان يوحى وحيا او يرسل رسولا فيوحى » .
و در جملهء « الا وحيا » دو تركيب جايز است :
1 - آنكه استثناء منقطع باشد .
2 - آنكه حال باشد .
اگر آن را استثناء منقطع گرفتى در كلام چيزى كه متعلّق من باشد نداريم زيرا ما قبل حرف استثناء نميتواند در ما بعد آن عمل كند ، زيرا حرف استثناء در معنى حرف نفى است ، بدليل آنكه هر گاه بگوئيم : قام القوم الا زيدا بمعنى قام القوم لا زيدا خواهد بود ، و همانگونه كه ما قبل حرف نفى در ما بعدش نميتواند عمل كند .
همچنين در صورتى كه حرف استثناء بمعنى نفى باشد اگر ما قبلش كلام تا مىبود نميتواند در ما بعدش عمل كند ، و نيز جايز نيست ما بعد الّا در ما قبلش عمل كند مثل « ما انا الخبز الا آكل » همانگونه كه ما بعد حرف نفى نميتواند در ما قبلش عمل كند .
بنا بر اين « او من وراء حجاب » بما قبل الّا متصل نميشود ، و نيز از جهت ديگرى هم ممتنع است كه اين جار و مجرور متصل بما قبل الّا باشد ، و آن جهت عبارتست از اينكه « من وراء حجاب » صلهء وحى است كه به معنى
ترجمه تفسير مجمع البيان (فارسى) — صفحة 170
مساهمون: الشيخ الطبرسي
ص١٧٠