وَ الْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ
( و قرآن صاحب ذكر ) يعنى صاحب شرف . از ابن عباس . و واضح كنندهء اين سخن قول خداوند است كه مىگويد :
( إِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَ لِقَوْمِكَ )
، « همانا آن ذكرى براى تو و براى قومت مىباشد - زخرف - 44 » و برخى گفتهاند معنى
( ذِي الذِّكْرِ )
يعنى صاحب بيانى كه مودّى به حق و هدايت كنندهاى به سوى رشد باشد ، زيرا در چنين كتابى دليلهايى ذكر شده است كه هر شخصى در آنها تفكر كند مسلما حق را خواهد شناخت هم از طريق عقل و هم از طريق شرع .
« قتاده » گويد : ( ذى الذكر ) بمعنى صاحب تذكر است كه موجب تذكر خوانندگانش مىشود .
و « جبائى » گفته مراد از ( ذى الذكر ) كتابى است كه داراى ذكر خداوند و توحيدش و نامهاى نيكويش و صفات برترش ، و ذكر پيامبران ، و اخبار امتها ، و ذكر بعث و نشر و ذكر احكام و آن چه مكلف از احكام و دستورات احتياج دارد ، باشد ، و مؤيّد اين نظر قول خداوند است كه مىفرمايد :
( ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ )
، « فرو نگذارديم در كتاب چيزى را - انعام - 38 » .
بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا
( بلكه آنان كه كافر شدند ) از اهل مكه فى عزة ( در سركشى ) يعنى در تكبر از حق و حميت جاهليت هستند .
و اين سخن « قتاده » است . و بر اين سخن دلالت مىكند آيهء ديگرى در قرآن كه :
( أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ )
، « بگيردش عزت به گناه - بقره - 206 » .
و برخى گفته :
( فِي عِزَّةٍ )
يعنى در مالكيت و اقتدار و قوتى كه خداوند به آنان داده است مىباشند .
وَ شِقاقٍ
( و خلاف ) يعنى هستند ايشان در عداوت و معصيت و اختلاف زيرا كه آنان از متابعت تو سرپيچى كرده و به مخالفت تو مىپردازند . سپس خداوند آنان را ترسانده و گويد :
كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ
( اى بسا هلاك كرديم پيش از ايشان از