وَ وُضِعَ الْكِتابُ
( و گذارده شد كتاب ) يعنى كتابهايى كه فرشتگان اعمال بنى آدم را در آنها نوشتهاند در دستهاى مردم قرار داده مىشود تا در آنها اعمال و كردار خود را بخوانند .
تذكر اين نكته لازم است كه لفظ ( كتاب ) اگر چه مفرد است ولى چون اسم جنس است معنى جمع را مىرساند ، يعنى گذارده مىشود كتاب هر انسانى در يمين ( دست راست ) يا شمالش ( دست چپ )
وَ جِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَ الشُّهَداءِ
( و آورده شده پيامبران و گواهان ) 1 - و آنها كسانى هستند كه گواهى مىكنند كار پيامبران را نسبت به امت ايشان . به اين كه پيامبران تبليغ كردند ولى مردم تكذيب كردند ، اين سخن « ابن عباس » و « سعيد بن جبير » است .
2 - و قول ديگر اين كه آنان ( گواهان كسانند كه در راه خدا كشته شدهاند ، اين سخن از « سدى » نقل شده است .
3 - و گفته شده كه گواهان ، افراد عادلى هستند كه گواهى مىكنند به مردم آن چه را كه از ايشان ديدهاند ، و اين سخن « جبائى » و « ابى مسلم » مىباشد . بايد گفت : عادت مردم نيز چنين است كه قضا و حكم را در پيش عدهاى از گواهان عادل انجام مىدهند .
4 - نظر چهارم اين است كه آنان ( گواهان ) نگهبانانى از فرشتگانند و دليل اين سخن قول خداوند متعال است كه مىفرمايد :
( وَ جاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِيدٌ )
، « آمد هر كسى با او بود رانندهاى و گواهى - سوره ق - 21 » 5 - گواهان عبارت است از كليهء اعضاء و جوارح و مكان و زمان .
وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ
( و داورى شد ميان ايشان به حق و آنان ستم گرديده نمىشوند ) يعنى تفصيل داده شود ميان مردم به حق و چيزى از ثواب از كسى كه مستحق آن است كم نمىشود و به كسى اگر مستحق و