در اين باره بايد اضافه كرد كه اين اختلاف ناشى از تفاوت واختلاف معرفى صاحبان يا صاحب آثار ، در ديباچه آنها مىباشد . وأين در حالي است كه مفسر ما در مقدمه آثارش ، خود را تا جدش معرفي كرده وبعضا ، اين معرفى را در پايان كتاب نيز تكرار مىكند . لذا رعايت اختصار در مواردى مشابه ، حتى نقل ناقص اسم پدر ، از كسى چون أو ، قابل توجه مىتواند باشد .
نكته قابل ذكر ديگر در اين مورد اينست كه :
مدت زمان تأليف أمل الأمل 1096 - 1097 ه ( 1 ) ، و از رياض العلماء 1107 - 1130 ه بوده . و در ضمن أحوال علماء تا سال 1119 ه . در آن آمده است ( 2 ) . و مدت زمان تفسير كنز الدقائق وبحر الغرائب ، كه بزرگترين ومهمترين اثر صاحب ترجمه هست ، بدلالت نسخ موجود از آن ، از 1094 تا 1103 ه . مىباشد .
پس در زمان تأليف هر دو كتاب أمل ورياض ، صاحب ترجمه ، صاحب تفسيري مهم ونفيس بوده است .
حال اگر محمد بن رضا قمى ، همان صاحب تفسير است ، پس چرا از أو ، فقط با يك اثر ، آن هم اثرى كم اهميت در ميان آثار ديگر أو ، ياد شده است ؟
چرا از اين همه آثار ، خصوصا مهمترين آنها كه همين كنز الدقائق باشد ، ذكرى بميان نيامده است ؟ واهميت اين تفسير بين آثار أو به حدى است كه در الفيض القدسي ، أو را فقط به همين كتاب معرفى كرده است و ديگر صاحبان تراجم نيز مهمترين اثر أو را همين تفسير دانسته واو را بخاطر همين كتاب ، ستودهاند .
و اگر محمد بن رضا قمى ، صاحب تفسير نباشد ، پس چرا از محمد بن
هامش
1 - الذريعة 2 / 350 .
2 - همان 11 / 331 .