صحنهء خندهآور و تأثرانگيز حقيقى موقعى به وجود مىآيد كه در ميدان منتظر شاه هستيم .
سفير با همراهان خود در يك طرف مىايستد ؛ روحانيان مسيحى كه همگى مورد غضب او هستند و نمىخواهد با آنها در يك صف بايستد ، به اتفاق ما مردم ايتاليا و اتباع پاپ در طرف ديگر مىايستيم ؛ انگليسىها و بعضى آلمانها و سوئدىها و فلاماندها از جمله بنگتبنگتسون اوگسنستيرنا ، شواليهء اصلى دربار سوئد « 1 » ، و آلبرشتفنشيلينگ ، شواليهء آلمانى « 2 » كه از دوستان من هستند ، در طرف ديگرى صف مىبندند . البته اين وضع ما ، كه به يك عده ديوانه بيشتر شباهت داريم ، از نظر ايرانيان پنهان نمىماند و آنها ما را تمسخر مىكنند ؛ در حالى كه واقعا در يك سرزمين غريب و متعلق به كافرها بايد كار صورت ديگرى به خود مىگرفت ؛ مثلا در قسطنطنيه نه تنها كاتوليكها بلكه تمام فرقههاى ديگر عيسوى ، گرچه در ميان خود اختلافات عميقى دارند ، ولى در دربار عثمانى هميشه متظاهر به اتحاد هستند و اگر هر اتفاقى براى يكى از آنان بيفتد ، سفراى همهء اين كشورها مشتركا اقدام مىكنند و در هر اقدام ديگرى ، حتى جنگ و دعوا نيز ، پشتيبان يكديگرند و معتقدند اگر در ميان خود اختلافات مذهبى يا غيرمذهبى دارند ، نبايد در مقابل خارج از مذهبها ، كه در حقيقت دشمنان اصلى ما محسوب مىشوند ، آنها را ظاهر سازند و اصول كلى را فداى اختلافات جزئى كنند .
در ايران وضع متأسفانه چنين نيست ، و از بركت رفتار آقاى دونگارسيا همه با يكديگر ناآشنا و بيگانه شدهايم و به اين ترتيب وى نه تنها در مذاكراتى كه پادشاهش او را مأمور انجام آنها كرده است توفيقى نخواهد يافت ؛ بلكه بهطورى كه به كرات نشان داده است ، مطلقا به حفظ منافع مسيحيت در اين صفحات علاقهاى ندارد . اما بايد بگويم كه من هميشه به اين وظيفهء خود واقف بودهام و در كشورهاى غريب نه تنها براى اسپانيولىها و كاتوليكها ، بلكه براى تمام فرقههاى ديگر مسيحى ، حتى اگر در لجاج و عنادكار را به منتهى درجه رسانيده باشند ، تا آخرين حد فداكارى مىكنم و براى من همينقدر كه يك نفر
هامش
( 1 ) .Bengt Bengtson Oxenstierna: نمايندهء پادشاه سوئد و شواليهء دربارى . پيترو دلاواله در خاطرات خود اين اسم را به غلطBenedetto Ochsenstrenنوشته است .
( 2 ) .Albrecht von Schilling: در اينجا نيز نويسنده در املاى صحيح نام شواليه گرفتار اشتباه شده و آن راAlberto di Scillingنوشته است . اصولا در زبان ايتاليايى هر نامى را به همان نحو كه تلفظ مىكنند مىنويسند ، و نويسنده نيز از همان قرار كه اين نام را شنيده است ، نوشته و فراموش كرده كه مرتبهء قبل ، دستكم اسم خانوادگى شواليه را بهطور صحيحSchillingنوشته بوده است . - م .