شاه را گرفته و به اسراف آن پرداختهاند ؛ زيرا قصد قبلى آنها چنين بوده كه در رأس موعد قرض خود را نپردازند و طبق قرار ضمنى مسلمان شوند . مسئوليت بروز اين وضع تا حدى نيز متوجهء بىاحتياطى عدهاى از خود ما و تعصب بدون حساب روحانيان عيسوى بهطور كلى و بالاخص فراته آنتونيودى گووآ « 1 » خليفهء عيسويان بود كه در آن موقع به عنوان نمايندهء اسپانيا در ايران به سر مىبرد و مىخواست بلافاصله از خزانهء پادشاه اسپانيا اين قروض را بپردازد ؛ ولى اين عمل او ، كه از روى احساسات مذهبى واقعى انجام مىشد ، خارج از موقع و خلاف سياست صحيح بود « 2 » .
در حقيقت بعضى از كشيشان كرملى برهنهپا به اين مسيحيان يادآور شدند كه مذهب را نمىتوان با پول خريد و فروش كرد و آنها نيز نمىتوانند به كسى پول بدهند تا وى مذهب خود را حفظ كند ، بلكه وظيفهء اشخاص با ايمان است كه تا سرحد مرگ در عقيدهء خود پايدار باشند و عيسويان بايد بدون اينكه در ظاهر عملى كنند كه موجبات خشم شاه را فراهم سازد ، به همكيشان خود كه فقير و بينوا بوده ، ولى داراى عقايد پا بر جايى هستند ، مخفيانه كمك كنند و در اين صورت شاه نيز مسلما در صورت وقوف بر امر راضى خواهد شد . اگر همگى بدين منوال رفتار كرده و عيسويان فقير با مراجعهء مستقيم به شاه ، ناتوانى خود را در پرداخت قروض به اطلاع او رسانيده بودند ، شاه يا به آنان مهلت بيشترى مىداد و يا چنانكه در موارد ديگر عمل كرده است ، قروضشان را بدون اينكه تكليفى براى تغيير مذهب آنها كند مىبخشيد ؛ ولى يك روز ناگهان مشاهده كرد كه هزاران هزار سكههاى زر كه مىدانست متعلق به خزانهء كشور پرتغال است براى پرداخت قروض مسيحيان به او عرضه شد و در نتيجه نه تنها با خشم زياد از پذيرفتن آن خوددارى كرد ، بلكه امر داد آن عده از مسيحيان متعهد طبق قرار قبلى و بدون اينكه وجهى بپردازند ، مذهب خود را تغيير دهند و اظهار داشت اكنون كه ارمنىها ممكن است با پول فرنگى شوند ، دليلى ندارد كه از خود او پول قبول نكرده و مسلمان نشوند ؛ زيرا خلاف منطق بود كه اتباع او از خارجيان ، بهخصوص پرتغالىها كه هممرز كشورش بودند و هزاران موارد اختلاف با
هامش
( 1 ) .Frate Antonio di Govea( 2 ) . قسمت اخير در هيچيك از متون چاپى ايتاليايى و ترجمههاى خارجى كتاب منعكس نيست ؛ زيرا ادارهء سانسور وقت ، قبل از انتشار كتاب به حذف آن مبادرت كرده است . مطالب فوق از روى نسخهء خطى نامهها كه در كتابخانهء مؤسسهء جغرافيايى ايتالياSocieta Geografica Italiana، در شهر رم موجود است ، ترجمه شده و در حقيقت بعد از 350 سال اولين بارى است كه منتشر مىشود . - م .