« در گذشته براى اخذ ماليات قواعد مشخصى وجود داشت در حالى كه اكنون مأموران به صورت دلخواه ماليات مىگيرند . » « 1 »
در سالهاى 740 - 760 ق . هرجومرج بر كشور حاكم بود . دولت ايلخانى افول كرده و مناقشهء قدرت ميان حاكمان محلى گسترش يافته بود . « 2 » چنين وضعيتى ضربهء شديدى به حيات اقتصادى به ويژه تجارت آذربايجان وارد آورد . در چنين موقعيتى حمد اللّه قزوينى براى سال 740 ق . ( 1340 م . ) مبلغ هشتاد و هفت و نيم تومان به عنوان ماليات تمغاى تبريز ثبت كرده است . عبد اللّه مازندرانى اين رقم را افزوده يعنى در حالى كه حمد اللّه قزوينى بر اساس دفتر ديوان ماليات شهر تبريز را در سال 740 ق . مبلغ دو هزار و هشتصد و هشتاد و يك تومان ذكر كرده عبد اللّه مازندرانى اين رقم را دوهزار و پنج تومان يا سه برابر بيشتر نوشته است . اين مطلب البته باوركردنى نيست . بدين ترتيب نظر شيرين بيانى كه براساس رسالهء فلكيه از پيشرفت اقتصادى تبريز در سالهاى 740 - 760 ق . ( 1340 - 1360 م . ) سخن گفته ، كاملا اشتباه است و اين ناشى از نداشتن ديد انتقادى وى نسبت به منابع است . « 3 »
اطلاعات اروپاييانى كه در اين زمان در تبريز بودهاند ، براى درك موقعيت تجارى تبريز بسيار مهم است . اودوريك ( 1286 - 1331 م . ) كه در سال 721 ق . ( 1321 م . ) از شهر پرودون ايتاليا به تبريز آمده مىنويسد : تبريز شهرى شاهانه است . از نظر تجارت در دنيا شهرى بهتر از تبريز نيست . چرا كه نمىتوان كالايى در دنيا نام برد كه در انبارهاى تبريز نباشد . موقعيت جايگيرى تبريز نيز بسيار مناسب است . به اين دليل كه از تمام دنيا براى تجارت به آنجا مىآيند .
مسيحيان ساكن تبريز به من گفتند كه درآمدى كه شاه از اين شهر به دست مىآورد بيشتر از درآمدى است كه شاه فرانسه از تمام فرانسه كسب مىكند . « 4 »
موند ويلسون سياح انگليسى كه در سال 732 ق . ( 1332 م . ) در تبريز بود ، اين شهر را بزرگترين شهر جهان ناميده است . او تأييد مىكند كه درآمد تبريز بيشتر از درآمد يك كشور اروپايى مسيحى است . « 5 »
در سالهاى اوليهء حاكميت ايلخان ابو سعيد ( 1316 - 1335 م . ) اصلاحات غازان خان هنوز
هامش
( 1 ) . رسالهء فلكيه ، ص 172 .
( 2 ) . براى آگاهى دربارهء افول و سقوط دولت هلاكو نك : پيريف ، همان .
( 3 ) . تاريخ آل جلاير ، همان ، ص 191 - 193 ، 196 .
( 4 ) . حسن جوادى ، « ايران از ديدهء اروپاييان در دورهء ايلخانى » ، مجلهء بررسىهاى تاريخى ، سال 7 ، ش 42 ، ص 134 - 135 .
( 5 ) . 249 ،seh، 1965 ،Osman turan . Seljuklular tarihi ve turk islam medeniyeti , Ankara