يازده تومان و هفتهزار و پانصد دينار ؛ اردبيل ، خلخال ، مشكين ، اهر ، كليبر ، خوى ، خياو ، سلماس ، اورميه ، سراب ، ميانه ، گرمرود ، مراغه ، دهخوارقان ، ليلان ، مرند ( با شهرستان ) و ديزمار جمعا نود و سه تومان و هشت هزار و چهارصد دينار بود « 1 » ، در حالى كه تنها از تبريز هشتصد و هفتاد و پنج تومان « 2 » ماليات يعنى چهار تومان و سه هزار و چهارصد دينار كمتر از همهء مداخل كل آذربايجان ماليات گرفته شده بود . در 736 ق . ( 1336 م . ) ماليات بغداد سه بار كمتر از تبريز يعنى سى تومان « 3 » بود .
بنا به اطلاعات عبد اللّه مازندرانى ، شهر تبريز دوميليون و هشتصد و هشتاد و يك دينار يا دويست و هشتاد و هشت تومان درآمد داشت كه صد تومان يا يك ميليون دينار آن از تمغاى بزرگ ، تجارت ابريشم و پوست و حق قپان يعنى يك ميليون و هشتصد و هشتاد و يك دينار از ديگر بخشها كسب شده بود . « 4 » از نواحى اطراف نيز چهارصد و هفتاد هزار دينار درآمد كسب گرديده بود . « 5 » ميان ارقام حمد اللّه قزوينى و عبد اللّه مازندرانى تفاوت زيادى وجود دارد . به نظر ما رقمهاى حمد اللّه قزوينى به حقيقت نزديك است . اگرچه عبد اللّه مازندرانى فهرست ماليات تبريز را به دقت ارائه نموده ، ولى رقمهاى زيادى را خود جعل كرده است . حمد اللّه قزوينى مدتى در تبريز بوده ، چندين بار به جامع الحساب رسيدگى كرده و نوشته است . « 6 »
عبد اللّه مازندرانى در تبريز باليده بود ولى هيچ اطلاعاتى در دست نيست كه او به عنوان مستوفى كار مىكرده است . مىتوان گفت كه هر دو نويسنده در يك دوره مىزيستند . دلايل ديگر نيز صحت رقمهاى حمد اللّه مستوفى را تأييد مىكند . در سال 694 ق . ( 1295 م . ) درآمد سالانهء ايران هزار و هفتصد تومان ( به نظر وصاف هزار و هشتصد تومان ) و در دورهء غازان خان دو هزار و صد تومان بوده است ، ولى در سال 740 ق . ( 1340 م . ) نصف اين مبلغ به دست آمده بود . « 7 » عبد اللّه مازندرانى در صحبت از سالهاى 740 - 760 ق . ( 1340 - 1360 م . ) مىنويسد :
هامش
( 1 ) . همان ، ص 91 ، 93 ، 95 - 96 ، 98 - 99 ، 101 ، 103 ، 106 - 107 .
( 2 ) . برخى پژوهشگران اشتباها اين رقم را هشتصد و هفتاد و پنج تومان ذكر كردهاند . ( نك : شريفلى ، همان ، ص 50 ؛ بلينتسكى ، همان ، ص 125 ؛ محمد جواد مشكور ، همان ، ص 569 . ) اين رقم در اصل هشتصد و هفتاد و پنج تومان است . ( نك : نزهة القلوب ، ص 89 - 90 ؛ تحرير تاريخ وصاف ، ص 162 . )
( 3 ) . تحرير تاريخ وصاف ، ص 162 ؛ نزهة القلوب ، ص 89 - 90 .
( 4 ) . رسالهء فلكيه ، ص 58 - 62 .
( 5 ) . همان .
( 6 ) . نزهة القلوب ، ص 27 - 28 .
( 7 ) . همان ؛ عليزاده ، همان ، ص 254 .