اجتماعى معينى براى پيدايش آن لازم نيست . شهرها با پيدايش طبقات و دولت بهوجود مىآيند . از قديم شهرها در جاهايى مساعد براى دفاع در برابر دشمن ساخته مىشدند .
در سدهء هشتم قبل از ميلاد ، قلعهاى با دو لايهء استحكامى وجود داشت . « 1 » اطراف قلعه را خندقهايى پر از آب احاطه مىكرد . ديوارهاى دفاعى از قديم يك علامت تمايز شهر از روستا بود . شهرهاى قديم علاوه بر نقش كشاورزى ، نقش تجارت و هنرى نيز داشتند . همچنان كه در كتيبهء سارگن دوم ديده مىشود ، در تبريز انبار غله ، گلهء اسب و ارزاق مختلف وجود داشت .
مساحت شهر آنقدر وسيع بود كه اهالى اطراف نيز در زمان حملهء سارگن در آنجا گرد آمده بودند . تمامى اين دلايل ثابت مىكند كه تبريز در سدهء هشتم پيش از ميلاد شهرى بزرگ بود .
گفتنى است كه در دورهء مورد بحث ، تبريز شهرى در قلمرو دولت ماننا بود .
به طور كلى تشكيل شهرها در آذربايجان به اواسط هزارهء دوم پيش از ميلاد بازمىگردد . از كتيبهء سارگن دوم مشخص مىشود كه شهرهايى همچون ايزيرتو ، اوشكايا ( اسكوى كنونى ) ، آنياشتانيا ، اولخو و . . . در اراضى ماننا موجود بوده است . « 2 »
شهر تارويى - تارماكيس ( تبريز ) در حوزهء آجى چاى ، جنوب كوه سرخاب ، شمال سهند و شرق درياچهء اورميه به ميدان جنگ تبديل شده بود .
به هنگام تشكيل دولت ماننا سه نيم ناحيه در حوزهء درياچهء اورميه موجود بود ؛ يكى از آنها قيلزان در سواحل غرب درياچه بود . دومى ناحيهء جنوب درياچه با مركزيت زاموا بود ، اين ناحيه اساس حيات اقتصادى ماننا را تشكيل مىداد . سومين ناحيه در شرق درياچهء اورميه قرار داشت .
كوه سهند اين ناحيه را به دو قسمت تقسيم مىكرد . جنوب سهند اويشديش ( تقريبا غرب مراغه ) در قلمرو ماننا بود . قسمتى كه شامل تبريز كنونى مىشد يعنى منطقهء آجى چاى ، به صورت مستقل محل زندگى طايفهء دامى بود . اين قسمت به نسبت دو ناحيهء ديگر از نظر اقتصادى بسيار پيشرفت كرده بود . در اينجا باغدارى و صيفىكارى به صورت گسترده وجود داشت . « 3 »
در آن اراضى كه دولت اورارتو اشغال كرده بود ، كانالها كشيده شد ، ولى آشوريان مانع اين
هامش
( 1 ) . نك : مقالهء دياكونف ، « تاريخ اورارتو » ، مجلهء پژوهشهاى تاريخى ، مسكو ، 1952 ، ش 1 ، ص 96 - 97 .
( 2 ) . همان ، ص 317 ، 327 .
( 3 ) . نك : اقرار عليف ، تاريخ ماد ، باكو ، 1960 ، ص 40 ، 42 ؛ دياكونف ، تاريخ ماد ، مسكو ، 1956 ، ص 88 ؛ كاشاكاى ، تاريخ ماننا ، باكو ، 1977 ، ص 44 ، 48 ، 64 - 65 .
، 44 .se. 20 .no. 1971 .Abdollah fazeli . Tabriz shaharinin gadim tarikhinindan . Azarbaijan jurnali. 65 ، 64 ، 48