درآمد ، شهر تبريز اهميت بازرگانىاش را از دست نداد و حتى اصفهان پايتخت كشور را نيز پشت سر گذاشت . « 1 » در آثار كسانى چون اشپاكوفسكى « 2 » كه به پژوهش روابط بازرگانى ايران و روس مشغول بود ، فخنر « 3 » شرقشناس روسى و كوكانوا « 4 » به وضعيت بازرگانى شهرهاى آذربايجان به ويژه تبريز پرداخته شده است .
پژوهش انجام شده دربارهء مسكوكات يكى از منابع مهمند . در تبريز نيز مانند برخى شهرهاى ايران سكه ضرب مىشد . كسانى چون پاخوموف « 5 » ، سيفالدينى « 6 » و رجبعلى « 7 » در اين زمينه پژوهش كرده و ما از آثار آنها استفاده كردهايم . در اين آثار مطالب مفيدى دربارهء سكههاى ضرب شده در ضرابخانهء تبريز و عيار آنها وجود دارد .
اگرچه پژوهش مستقلى در خصوص تعارضات اجتماعى در آذربايجان سدههاى ميانه انجام نشده ، ولى گام معينى براى روشن كردن اين مسئله برداشته شده است . پطروشفسكى مقالهء جالبى دربارهء شورش تبريز در سال 977 - 979 ق . ( 1571 - 1573 م . ) نگاشته « 8 » ، ولى علت شورش را به درستى توضيح نداده است . نووسلتسف در مقالهء « از تاريخ مبارزهء طبقاتى ارمنستان شرقى و آذربايجان در سدههاى هفدهم و هجدهم » « 9 » به اشكال تعارضات اجتماعى پرداخته و پيريف در مقالهاش دربارهء مبارزهء آزادىخواهانهء مردم آذربايجان در دورهء چوپانيان « 10 » ، دربارهء مسئلهء تعارضات اجتماعى تبريز توضيحاتى داده است . اين مقالات از نظر پژوهش تعارضات اجتماعى اهميت دارند .
در مقالات پطروشفسكى و بلينتسكى از روابط اجتماعى در ايران بحث گرديده و به مسائل شهر تبريز اشاره شده است ، از اينرو آنها نيز مورد استفاده قرار گرفتهاند . « 11 » در آثار اوسينوف ، سلامزاده و برتانيتسكى دربارهء مكتب معمارى آذربايجان و روند رشد آن بحث شده و به
هامش
( 1 ) . عليف ، همان ، ص 42 .
( 2 ) . نك : كتاب اشپاكوفسكى ، كيف ، 1915 .
( 3 ) . نك : كتاب فخنر ، مسكو ، 1956 .
( 4 ) . نك : كتاب كوكانوا ، سارانسك ، 1977 ، مسكو ، 1956 ، مسكو 1958 .
( 5 ) . نك : مقالهء پاخوموف دربارهء آذربايجان ، باكو .
( 6 ) . نك : مقالهء سيفالدينى دربارهء آذربايجان ، باكو ، 1978 ، 1981 .
( 7 ) . نك : مقالهء رادژابلى دربارهء آذربايجان ، باكو ، 1968 .
( 8 ) . نك : مقالهء پطروشفسكى دربارهء تبريز ، باكو ، 1942 ، 1949 .
( 9 ) . نووسلتسف ، همان ، 1960 .
( 10 ) .B . Z . Pirief . Azarbaijan khalgignin chobanilara garshi azadlig mubarizasi tarikhindan .. 69 - 65 .s. 4 .no. 1971 .Azrabijan SSR EA maruzalari( 11 ) . نك : مقالهء پطروشفسكى دربارهء هلاكو ، 1948 ؛ نك : مقالهء بلينتسكى دربارهء هلاكويان ، 1948 .