سلطان محمد الجايتو ( 1304 - 1613 م . ) ، تبريز اهميت گذشتهء خود را از دست نداد . « 1 »
دانشمندانى چون پاخوموف ، بنيادوف ، شريفلى ، حسينوف ، ابراهيموف ، افنديف ، رحمانى ، بهزادى ، پيريف ، فرضعليف و . . . آثارشان به تاريخ تبريز در درجات مختلف پرداختهاند . « 2 » همچنين از آثار كسانى چون گوردلفسكى ، زاخودر ، زواگين ، مانانديان ، آبراميان و مسخيانين در خصوص برخى مسائل مربوط به تاريخ در سدههاى ميانه استفاده شده است . « 3 »
در برخى از آثار نيز در بحث از مسائل تاريخى شهرهاى آذربايجان ، مطالبى هم در خصوص تبريز وجود دارد . نووسلتسف در مقالههايى به نام « شهرهاى ارمنستان شرقى » و « آذربايجان در سدههاى هفدهم و هجدهم » به مسائل اجتماعى و اقتصادى تبريز نيز اشاره كرده است . « 4 » حيدروف كتابى دربارهء مسائل تجارت و هنر آذربايجان در سدهء هفدهم ميلادى نگاشته و به نتايجى علمى چندى رسيده است . او از نقش تجارت و هنر در اقتصاد شهر تبريز سخن رانده و از پيشرفت اقتصادى شهر بحث كرده است . « 5 »
اگرچه مسائل تجارى تبريز در دورهء مورد بحث اهميت فراوانى دارد ، ولى تاريخ تجارت تبريز و نقش آن در حيات اقتصادى كشور به طور كامل پژوهش نشده است . با اين حال كسانى چون زواگين « 6 » ، آلتمان « 7 » ، حسينوف « 8 » ، آشوربيگلى « 9 » ، عليف « 10 » ، حيدروف « 11 » ، شريفلى « 12 » و دليلى « 13 » در آثار و مقالاتشان مطالب معينى دربارهء راههاى كاروانرو آذربايجان ، بازرگانى داخلى و خارجى و مسائل گمركى آوردهاند .
عليف به درستى اشاره كرده است زمانى كه آذربايجان به صورت موقتى به اسارت عثمانى
هامش
( 1 ) . همان ، ص 265 .
( 2 ) . نك : آثار و مقالات پاخوموف ، باكو ، 1965 ، 1978 ؛ شريفلى ، باكو ، 1962 ، 1978 ؛ گوسينوف ، باكو 1969 ؛ ابراهيموف ، باكو ، 1958 ؛ افنديف ، باكو ، 1961 ، 1981 ؛ رحمانى ، باكو ، 1960 ؛ بهزادى ، باكو ، 1963 ؛ پيريف ، باكو ، 1978 ؛ فرضعليف ، باكو ، 1974 .
( 3 ) . نك : آثار و مقالات گوردلفسكى ، 1927 ، 1944 ؛ زواگين ، مانانديان ، 1954 ؛ آبراميان ، 1959 ؛ مسكو ، تفليس .
( 4 ) . نك : مقالهء نووسلتسف ، مجلهءCCCP، 1959 ، ش 1 ، ص 87 - 108 .
( 5 ) . نك : كتاب حيدروف دربارهء تاريخ آذربايجان ، سالهاى 1967 ، 1982 ، باكو .
( 6 ) . نك : مقالهء زواگين ، دربارهء « روابط روسيه و آذربايجان » ، نشريهء آكادمى علوم جمهورى آذربايجان ، ش 521 .
( 7 ) . نك : مقالات آلتمان ، دربارهء « تاريخ روابط ديپلماتيك شروان و مسكو » ، 1947 .
( 8 ) . نك : گوسينوف ، كتاب دربارهء تاريخ روابط روسيه و آذربايجان در سدههاى 15 و 16 ، باكو ، 1963 .
( 9 ) . نك : آشوربيگلى ، كتاب دربارهء آذربايجان ، 1957 .
( 10 ) . . 1964 .F . M . Afandief . XVIII asrin birinji iarisinda Azarbaijanda tijarat . baku( 11 ) . نك : مقالات گوسينوف ، مجلهء آكادمى علوم آذربايجان ، 1966 ، ش 1 ، 1968 ، ش 1 .
( 12 ) . . 1 .no. 1944 .M . A . Sharifli . XIII - XIV asrlarda azarbaijanda tijarat va tijarat iollari( 13 ) .H . A . Dalili . XVIII asrin iknnji va XIX asrin birinji iarisinda Tabriz shaharinin tijarat markazi .. 63 - . 55 .s. 1 .no. 1977 .Azrabaijan SSR EA KHABARLARI