زمينه قابل ذكر است .
دانشمند بزرگ روسى بارتولد در برخى آثار خود همراه با شرح تاريخ سياسى تبريز در سدههاى ميانى ، به وضعيت اقتصادى آن نيز پرداخته است . « 1 » خدمت بارتولد در اين است كه او روند پيشرفت شهرهاى شرق نزديك و ميانى را نوشته و نتايج مهم علمى را در اينباره ذكر كرده است . « 2 »
بارتولد ذكر مىكند كه تبريز در سدهء نهم ميلادى پديد آمده است « 3 » ، حال آنكه تبريز در سدهء هشتم ميلادى به صورت يك دژ - شهر موجود بوده است . بارتولد تبريز را « شهرى نه بزرگ » در آغاز دورهء مغولان ذكر كرده است . در اصل ياقوت حموى در اوايل سدهء سيزدهم ميلادى در كتاب معجم البلدان ، تبريز را « بزرگترين شهر » ناميده است . اين نظريه توسط مؤلف عجايب الدنيا نيز تصديق شده است . پرفسور پطروشفسكى شرقشناس بزرگ روسى كه پيرامون تاريخ ايران پژوهش نموده ، در آثار خود همراه با تاريخ سياسى تبريز ، به صورت كوتاه دربارهء وضعيت اقتصادى و اجتماعى شهر بحث كرده است . « 4 »
پطروشفسكى بر اساس منابع ، به اين نتيجه رسيده كه سدههاى سيزدهم تا هفدهم ميلادى دورهء شكوفايى اقتصادى تبريز بوده ، ولى از مقايسهء مطالب موجود در منابع مختلف روشن مىشود كه پيشرفت اقتصادى تبريز در تمام اين دوره به يك اندازه نبوده است . در آثار مورد پژوهش ، اقتصاد تبريز گاه ترقى و گاه تنزل كرده است .
تكنگارىهاى حجيم و ژرف عليزاده « 5 » دربارهء پژوهش تاريخ سياسى ، اقتصادى و اجتماعى آذربايجان ، و روابط اجتماعى و مسائل و مناسبات زميندارى در آذربايجان سدههاى سيزدهم و چهاردهم ميلادى بسيار ارزشمند است . عليزاده بر اساس منابع مهم دگرگونى اقتصادى آذربايجان در سدههاى سيزدهم و چهاردهم ميلادى را نشان داده « 6 » كه اين نيز با مراحل اقتصادى تبريز هماهنگ است . چرا كه تبريز در سدههاى سيزدهم و چهاردهم ميلادى به مركز اقتصادى و سياسى نه تنها آذربايجان بلكه دولت ايلخانان تبديل شده بود . عليزاده به درستى اين نتيجه را بيان مىكند كه صرفنظر از انتقال پايتخت از تبريز به سلطانيه در دورهء فرمانروايى
هامش
( 1 ) . واسيلى بارتولد ، تاريخ و جغرافياى ايران ، مسكو ، 1963 ، ص 707 ، 776 ، 778 .
( 2 ) . واسيلى بارتولد ، تركستان در اسلام ، ص 196 - 206 .
( 3 ) . واسيلى بارتولد ، جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ، ص 715 .
( 4 ) . نك : آثار و مقالات پطروشفسكى ، مسكو ، 1937 ، 1948 ، 1951 ، 1949 ، 1958 ، 1960 .
( 5 ) . نك : آثار عليزاده دربارهء تاريخ آذربايجان ، باكو ، 1956 ، 1942 ، 1946 .
( 6 ) . همان ، ص 345 ، 350 .