يكى ديگر از منابع مورد استفاده كتابى از رافائل ديومان ( 1654 - 1696 م . ) ، ميسيونر كاتوليك است كه ديرزمانى در ايران ، آذربايجان و تبريز بود . « 1 » او نخستين نويسندهء اروپايى است كه تقريبا چهل نوع صنعت موجود در تبريز را مشخص كرده است . « 2 »
سانسون مبلغ مسيحى كه نه سال در ايران فعاليت كرد ( 1683 - 1691 م . ) ، به تبريز آمده و از صنايع بافندگى شهر سخن گفته است . « 3 » سانسون با بيان تنزل دولت صفوى ، از بىارزش شدن پول ، مالياتها و گمرك و ساختار ادارى مطالبى ذكر مىكند . جمللى كاررى سياح ايتاليايى كه در ماههاى ژوئن تا ژوئيه 1694 م . ( 1105 ق . ) در تبريز بود و از صنعت ، تجارت و معمارى شهر سخن گفته است ، علت افزايش سريع جمعيت شهر را « انتقال تمام محصول ابريشم خام گيلان به تبريز و تهيهء نخهاى ابريشمى از آن » مىداند . « 4 »
آثار پژوهشى
از آنجا كه در مقدمهء كتاب حاضر ( از ترجمهء آن صرفنظر شد ) ، پيرامون پژوهشهاى معاصر در خصوص تاريخ تبريز سخن گفته شد ، ديگر پرداختن به اين مسئله ضرورى نيست . ولى از آن روى كه منابع مربوط به آذربايجان ، مطالبى نيز در مورد تبريز دارند ، لازم است به آن دسته از منابع فارسى كه در ايران تهيه شده ، پرداخته شود .
شيرين بيانى دانشمند معاصر ايرانى در كتاب تاريخ آل جلاير « 5 » دربارهء وضعيت اقتصادى و اجتماعى آذربايجان و تبريز سخن گفته است . نويسنده بر اساس مطالب رسالهء فلكيه سالهاى 740 - 760 ق . ( 1340 - 1360 م . ) را دورهء پيشرفت اقتصادى تبريز دانسته است « 6 » ، ولى اين سالها دورهء تنزل اقتصاد تبريز بود . همانطور كه قبلا ذكر شد رقمهاى موجود در رسالهء فلكيه ماليات و مخارج تبريز نيست و به گمان قوى رقمهاى مجعولى است كه نويسنده براى ترتيب كتاب درسى حساب خود پديد آورده است .
در كتاب تاريخ مغول در ايران « 7 » اثر برتولد اشپولر دانشمند آلمانى ، اصلاحات اقتصادى غازان
هامش
( 1 ) . . 1890 .Par le , par le ch . Scheffer . Paris1660Raphael du Mans . Estat de la Perse en( 2 ) . همان ، ص 181 - 190 .
( 3 ) . سفرنامهء سانسون ، وضع كشور شاهنشاهى ايران در زمان شاه سليمان صفوى ، به اهتمام و ترجمهء تقى تفضلى ، تهران ، 1346 ، ص 191 .
( 4 ) . سفرنامهء جمللى كاررى ، ترجمهء نخجوانى و عبد العلى كارنگ ، تهران ، 1348 ، ص 20 - 36 .
( 5 ) . شيرين بيانى ، تاريخ آل جلاير ، تهران ، 1347 .
( 6 ) . همان ، ص 292 .
( 7 ) . برتولد اشپولر ، تاريخ مغول در ايران ، ترجمهء محمود ميرآفتاب ، تهران ، 1351 .