از نامهء كمال الدين بهزاد به شاه تهماسب روشن مىشود كه نقاش مشهور در دههء اول پادشاهى شاه تهماسب ، پير و فرسوده شده و به نشيب نيازمندى افتاده بود . استاد كمال الدين بهزاد با نوشتن نامه به شاه تهماسب ، پولى را مىخواست كه شاه وعده داده بود در قبال ترسيم مينياتور شاهنامه به او بدهد . پايان يافتن تصويرهايى كه بهزاد بر شاهنامه كشيد ، به مدت بيست سال در تبريز به طول انجاميد . اين شاهنامه در سال 973 ق . ( 1565 - 1566 م . ) توسط شاهقلى خان استاجلو همراه با ديگر هداياى شاه تهماسب به تركيه برده شد و به سلطان عثمانى تقديم گرديد . « 1 »
كمال الدين بهزاد كه بين سالهاى 926 - 929 ق . ( 1520 - 1523 م . ) در تبريز بود ، براى خمسهء نظامى با خط مولانا شاه محمود زرينقلم مينياتورهايى كشيد . بهزاد در سال 942 ق .
( 1535 - 1536 م . ) درگذشت و در باغ كمال الدين خجندى واقع در بيلانكوه دفن شد . حافظ حسين كربلايى تبريزى قبر كمال الدين بهزاد را در تبريز زيارت نموده و در اينباره مىنويسد :
« مقبرهء كمال الدين خجندى در بيلانكوه است . . . در اطراف اين مقبره برخى استادان هنر و سخن دفن شدهاند . مثلا مولانا توسى شاعر ، مولانا مشربى شروانى ، استاد بهزاد نقاش و استاد سلطان محمد مجلد را مىتوان نام برد . اين دو نفر ( بهزاد و سلطان محمد ) در هنر خود بىنظير بودند . » « 2 »
در سدهء شانزدهم ميلادى مكتب تبريز پيشروى مكاتب شيراز ، اصفهان و قزوين بود . اين امر با مركزيت تبريز در دورهء صفويان ارتباط داشت . از هنرمندانى كه با كمال الدين بهزاد در تبريز مشغول كار بودند ، مىتوان به سلطان محمد ، يحيى شروانى ، آقا ميركى ، محمد قاسم شاد شاهين ، نباتى تبريزى ، مير مصور ، مانى شيرازى ، مظفر على تبريزى ، حيدر على نقاش خواهرزادهء كمال الدين بهزاد و ديگران اشاره كرد .
سلطان محمد نقاش معروف آن زمان ، نقش مهمى در رشد مكتب مينياتور تبريز داشت . از آنجا كه كريموف در اينباره تكنگارى منتشر كرد ، لازم نيست كه دربارهء سلطان محمد توضيحات بيشترى داده شود . شاه تهماسب نزد سلطان محمد نقاشى آموخت . شاه كه در سالهاى آغازين سلطنت به نقاشى علاقه نشان مىداد ، طبق فرمان توبه 964 ق . ( 1557 م . ) كارگاههاى نقاشى را ويران كرد . او نقاشانى چون سلطان محمد ، استاد مظفر على ، مير زين العابدين ، صادقى بيگ ، عبد الجبار استرآبادى ، استاد على مصور ، شاگرد او سياوش بيگ ،
هامش
( 1 ) . نامهء نامى ، ورقهء 98 ، 99 ؛ گلستان هنر ، ص 137 ؛ حسين مير جعفرى ، « نامهء كمال الدين بهزاد به پادشاه صفوى » ، مجلهء هنر و مردم ، ش 142 ، مرداد 1353 ، ص 6 - 12 ؛ بوداق قزوينى ، جواهر الخبر ، ورقهء 331 - 333 .
( 2 ) . روضات الجنان ، ج 1 ، ص 511 .