مرحلهء نوين نقاشى با مينياتورهايى آغاز شد كه در كتابهاى جامع التواريخ ، احياء و الاثار و . . . كشيده شدهاند . در اوايل سدهء چهاردهم ميلادى تصويرهايى كه در كتابهاى خطى كتابخانهء ربع رشيدى كشيده شد و تذهيبهايى كه در حاشيهء آنها به كار رفت ، موجب پيشرفت فوق العادهء مكتب مينياتور تبريز گرديد . كارگاه نقاشى كه در همان كتابخانه برپا شد ، نقش مهمى در رشد مكتب نقاشى تبريز داشت . مينياتورهاى موجود در آثار رشيد الدين و آثار ديگر پديد آمده در ربع رشيدى ، از جمله نقاشىهاى موجود در شاهنامه از شمس كاشانى تا زمان ما باقى نماندهاند .
ابو الفضل موصلى ( 1244 - 1310 م . ) نقاش معروف زمان خود بود . استاد رسام احمد موسى در كتابخانهء دربار تبريز ، تصويرهايى براى كتابهاى ابو سعيد نامه ، معراجنامه و كليله و دمنه كشيد . شاگرد او امير دولتيار نيز در نقاشى شهره بود . « 1 »
تيمور ، عبد الحى نقاش از استادان تبريزى و برخى هنرمندان ديگر را به سمرقند ، و بايسنقر ميرزا را با استاد سعيد احمد نقاش ، خواجه على مصور و استاد قوام الدين مجلد به هرات برد و در كتابخانهاش به كار گمارد . آنان در آنجا بر ترسيم جنگ سلطان احمد جلايرى و برخى ديگر آثار فعاليت مىكردند . كار برجستهنگارى روى جلد را به استاد قوام الدين ، و استنساخ از روى آن را به خطاط جعفر تبريزى سپرد . « 2 »
به سرپرستى خطاط جعفر تبريزى در كتابخانهء هرات بيش از صد استاد خطاط ، نقاش ، زركوب ، جلدچى و . . . كار مىكردند . در ميان آنان تبريزيان بسيارى بودند . در دورهء حيات بايسنقر ميرزا ، استاد جعفر تبريزى مرتبا كارهاى انجام گرفته در كتابخانه را به وى گزارش مىنمود . از گزارشى كه او در 830 ق . ( 1427 م . ) به بايسنقر ميرزا داد ، روشن مىشود كه خواجه غياث الدين در همان سال بر كتاب رسائل دو لوحه كشيد و لوحهاى ديگر را آغاز كرد .
علاوه بر اين بر لوحهاى از گلستان سعدى كه آسيب ديده بود ، كار مىكرد . قوام الدين مجلد تبريزى نيز بر شاهنامه حاشيهء اسليمى كار كرد و بر جلد آن رويه و آستر گذاشت . « 3 » پس از مرگ بايسنقر ميرزا ، جنگ سلطان احمد نيمهكاره ماند . پسر او علاء الدين ، غياث الدين پير احمد
هامش
( 1 ) . ابن الفوتى ، مجمع الاولياء ، ج 1 ، بغداد ، 1962 ، ص 66 ؛ دوست محمد ، حالات هنروران ، لاهور ، 1938 ، ص 22 ؛ روضات الجنان ، ج 1 ، ص 153 - 159 .
( 2 ) . دوست محمد ، همان ، ص 24 - 28 . منبتكارى روى جلد را استاد قوام الدين اختراع كرده است .
( 3 ) . همان ، ص 24 - 26 .K . Kamal . Teimurilar sanatina aiid eski bir belga . Tabrizli jafarin bir arzi . Sanat tarikhi iellei .. 493 - 490 .se. 1976 .Istanbul. ( 1975 - 1974 ) .VI