يكى از منابع مورد استفادهء كتاب خلاصة السير اثر خواجگى اصفهانى است . اين كتاب ده سال آخر فرمانروايى شاه صفى اول ( 1629 - 1642 م . ) را شامل مىشود ، و اطلاعات جالبى دربارهء هجوم قشون عثمانى تبريز در سال 1043 ق . ( 1634 م . ) و وضعيت شهر ارائه داده است . « 1 »
كتاب خلد برين اثر محمد يوسف قزوينى را نيز براى اولين بار با هدف پژوهش اقتصادى تبريز مورد توجه قرار دادهايم . حديقهء ششم از جلد هشتم كتاب به ذيل تاريخ عالم آراى عباسى اسكندر بيگ منشى اضافه شده و در 1938 م . در تهران چاپ گرديده است . « 2 » ولى قسمتى از كتاب يعنى حديقهء هفتم كه به بحث از دوران فرمانروايى شاه عباس دوم مىپردازد ، هنوز چاپ نشده است . از آنجا كه نسخهاى از اين كتاب در اتحاد شوروى نبود ، از ميكروفيلم نسخهء موجود در موزهء بريتانيا استفاده شد . « 3 »
محمد يوسف قزوينى برادر كوچكتر محمد طاهر قزوينى نويسندهء كتاب تاريخ عباسى است .
محمد يوسف در سال 1043 ق . ( 1638 - 1639 م . ) در دربار شاه صفى اول منصب كاتب دفتر توجيه « 4 » ، از 1056 ق . ( 1646 م . ) منشيگرى دفترخانهء شاه عباس دوم و از سال 1062 ق . ( 1651 - 1652 م . ) تا آخر عمر وزير كارخانهء توپسازى قم بود . « 5 » او در 1103 ق . ( 1691 - 1692 م . ) كتاب خلد برين يا حديقهء هفتم از جلد هشتم آن را نوشته است . اين كتاب دست اول است زيرا نويسنده خود در حوادث شركت داشته يا آنها را مشاهده كرده است . او خود برخى از فرمانها و حكمها را نوشته است . سال وفات محمد يوسف فعلا بر ما معلوم نيست . محمد يوسف كه با تخلص « امر اللّه » شعر نيز مىسرود ، اطلاعات مهمى دربارهء تاريخ آذربايجان از جمله حاكمان محلى آورده كه در منابع ديگر وجود ندارد . « 6 »
در سال 1104 ق . ( 1693 م . ) كتاب جلوس شاه صفى « 7 » توسط بيجن دربارهء رستم خان حاكم
هامش
( 1 ) . محمد مسعود بن خواجگى اصفهانى ، خلاصة السير ، انستيتوى سالتيكوف - شچدرين ، مجموعهء دورن ، 303 ، ش 4876 ؛ براى آگاهى بيشتر نك :
( 2 ) . اسكندر بيگ تركمان و محمد يوسف مورخ ، ذيل تاريخ عالمآراى عباسى ، تهران ، 1317 .
( 3 ) .
( 4 ) . مداخل دفترى .
( 5 ) . خلد برين ، ورقهء 34 .
( 6 ) .
( 7 ) . تاريخ بيجن ( كتاب جلوس شاه صفى ) . نسخهء خطى آن در اتحاد شوروى نيست . در اين كتاب از نسخهء موجود در موزهء بريتانيا استفاده شده است .