وسيع از اين سراى را ارائه داده است . در مجموعهء « هشت بهشت » مسجد ، مدرسه ، بيمارستان ، مهمانخانه ، حرمخانه ، اتاقهاى مهمانى ، بارعام ، ملاقات و استراحت شاه وجود داشت . « 1 »
در سدههاى چهاردهم و پانزدهم ميلادى در تبريز بازارها ، كاروانسراها ، حمامها و بناهاى بزرگ ديگرى ساخته شد . مسجد تاج الدين على منشارى در محلهء ويجويه ، مسجد كنار بناى يوسف بيگ پسر اوزون حسن در كوچهء آژآباد ، مسجد خيابان در دروازهء رى ، مسجد محلهء نوبر ، حمام صباحى در بازار سمساران ، حمام امير على در بازار مهاد ، حمام محلهء ويجويه ، حمام اخى احمد شاه ، حمام ليلى و مجنون ، حمام ابى يزيد ، كاروانسراى اسفنديار ، كاروانسراى سدلان ، كاروانسراى اخى يادگار در محلهء پس كوشك و بازار مشهور قيصريه از بناهاى مهم تبريز به شمار مىرفت . « 2 »
در اواسط سدهء هفدهم ميلادى در تبريز سيصد و پنجاه مسجد ، چهل و هفت مدرسه ، سيصد كاروانسرا و پانزده هزار مغازه وجود داشت . در اين دوره مساجد شاه تهماسب ، عثمان پاشا و شاه عباس ، كاروانسراهاى زبيده ، پير بوداق ، عالمشاه ، شاه اسماعيل ، ميرزا ابراهيم ، ميرزا طاهر و بازار قيصريه با هفت هزار مغازه كه بازسازى شده بود ، در تبريز مشهور بودند .
در سدههاى سيزدهم تا هفدهم ميلادى صنعتگران تبريزى علاوه بر ايران و آذربايجان در ديگر سرزمينهاى مشرق زمين و آسياى مركزى نيز هنرشان را ارائه مىكردند . در ميان صنعتگرانى كه تيمور در 787 ق . ( 1386 م . ) از تبريز به سمرقند برد ، مهندس ، معمار ، بنا ، سنگتراش ، نجار ، بندگير ، كاشىساز و حكاك بسيارى وجود داشت . اينان در جايى بسيار دور از وطن مكتب معمارى تبريز را ادامه دادند . استادان تبريز در مجموعهء شاه زند سمرقند فعاليت مىكردند . شمس الدين تبريز در 772 ق . ( 1371 م . ) مقبرهء تركان اكه را ساخت و محمد خواجه بيگ اوغلو خطاط تبريزى ساختمان مقبرهء تومان اكه را در 807 ق . ( 1405 م . ) خطاطى كرد .
خواجه على حافظ در ساخت و تزيين مسجد جامع هرات در 902 ق . ( 1498 م . ) نقش مهمى ايفا كرد . محمد يوسف تبريزى كار كاشىكارى آقسراى را انجام داد . احمد شاه تبريزى به تزيينات داخلى مسجد مرجانيهء بغداد كه در سال 798 ق . ( 1397 م . ) ساخته شده بود ، پرداخت .
بر در مسجد ياشيل جامع شهر بورسا كه در 827 ق . ( 1424 م . ) ساخته شد ، هنر خراطى
هامش
( 1 ) . باربارو ، ص 62 ؛ تاجر گمنام ، ص 388 - 392 ؛ روضات الجنان ، ج 1 ، ص 59 ، 98 ، 117 ، 159 ؛ مشكور ، تاريخ تبريز ، ص 746 - 751 .
( 2 ) . كاتب چلبى ، ص 40 - 41 ؛ روضات الجنان ، ج 1 ، ص 59 ، 98 ، 117 ، 159 .