اسكندر بيگ منشى مورخ دربارى است ، طغيانگران عليه طبقهء زمينداران و حتى تبريزيانى كه در نبرد با اشغالگران عثمانى جان فدا كردند را « اجامر و اوباش » مىنامد . جلال الدين محمد منجم يزدى معاصر اسكندر بيگ منشى بود و بيست و نه سال در دربار شاه عباس اول به عنوان منجم فعاليت مىكرد . كتاب او به نام تاريخ عباسى « 1 » براى اولينبار در شرقشناسى شوروى توسط راقم اين سطور مورد پژوهش قرار گرفته است . در اين كتاب حوادث سالهاى 984 - 1020 ق . ( 1576 - 1611 م . ) ذكر شده است . يزدى به دستور شاه عباس دو بار در سالهاى 1603 و 1609 به تبريز آمد . او در اثرش علاوه بر حوادث سياسى به وضعيت اقتصادى شهر نيز پرداخته است . « 2 »
كتاب روضة الصفويه جنابادى كه در سالهاى 1012 و 1019 ق . ( 1603 و 1610 م . ) در تبريز بود ، اطلاعات مهمى دربارهء تاريخ اقتصادى و اجتماعى تبريز دارد . « 3 » در اين كتاب نويسنده فقط به ذكر حوادث اكتفا نمىكند بلكه به مقتضاى مطلب نظر خود را دربارهء آنها مىگويد .
مثلا جنابادى علت اشغال تبريز را توسط قشون عثمانى در سال 944 ق . ( 1586 م . ) چنين توضيح مىدهد : چون تبريز از دست رفت ، آذربايجان ، شروان ، اران ، مغان ، گنجه ، بردع و تفليس از دست قزلباشان بيرون شد . علت اين امر كشته شدن امير خان حاكم تبريز و قيام طوايف تركمنى و تكلو عليه دولت بود . « 4 »
كمال پسر جلال الدين محمد منجم يزدى در سال 1059 - 1062 ق . ( 1649 - 1652 م . ) كتاب زبدة التواريخ « 5 » را نوشت و در اين كتاب به مسائلى پرداخت كه ديگر منابع دوران صفوى از آن بحث نكردهاند يا از ذكر آن خوددارى نمودند . نويسنده در دربار شاه صفى و شاه عباس دوم وظايف مهمى داشت و در بيست و پنجم صفر 1045 ق . ( 1635 م . ) به تبريز آمد و مدتى را در آنجا گذراند . « 6 »
هامش
( 1 ) . جلال الدين محمد منجم يزدى ، تاريخ عباسى . از ميكروفيلم نسخهء موجود در موزهء بريتانيا استفاده شده است . نك :
- 183 .p. . 1879 .Charl Rieu . Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum . London184
( 2 ) . براى آگاهى بيشتر دربارهء همان اثر نك :C . A . Onollahi . Jalaleddin mahammad monjjem iazdi va onun Tarikhe Abbasi asari Hagginda .38 - 29 .s. 2 .Azrabaijan SSREA khabarlari . 1972 . no( 3 ) . جنابادى ، روضة الصفويه ، نسخهء موجود آكادمى علوم جمهورى آذربايجان ، ش 2614 .
( 4 ) . همان ، ورقهء 536 .
( 5 ) . سه كتاب نفيس از مدارك اوليه : تاريخ صفويان ، خلاصة التواريخ ، تاريخ ملا كمال ، اراك ، 1334 .
( 6 ) . همان ، ص 89 .