كلانتر كه به دستور پادشاه از ميان اعيان محلى انتخاب مىشد ، براى بهدست آوردن اين منصب به شاه رشوه مىداد . كلانتر به كار جمعآورى ماليات و مكلفيات مشغول بود . كلانتر خواجه عبد القادر در 964 ق . ( 1557 م . ) شش هزار تومان به شاه تهماسب اول رشوه داد تا كلانتر كرمان شود . « 1 » بىترديد كلانتر تبريز نيز از همين راه انتخاب شده بود . « 2 » آنها در زمان اندكى از اهالى رشوه مىگرفتند و در مدت كوتاهى توانگر مىشدند . كلانتر از مردم ماليات عشريه ( دهيك ) مىگرفت . ميرزا عبد الحسين در زمان شاه تهماسب اول كلانتر تبريز بود . « 3 » كلانتر ميزان ماليات را در ميان اهالى مالياتده تقسيم مىكرد و سپس شخصا آن را دريافت مىنمود . او در برابر حاكم شهر مسئوليت داشت . « 4 »
كلانتر به امور جنايى شهر رسيدگى مىكرد و از مقصران جريمه مىگرفت . كلانتران در خانههاى مجلل ، زندگى با دبدبهاى داشتند . عزيز بيگ كلانتر تبريز در 993 ق . ( 1585 م . ) سرايى عالى در محلهء مهادمهين داشت . « 5 » منصب كلانتر در شهرى مانند تبريز مهم بود . « 6 » ادارهء شهرها به افرادى تام الاختيار سپرده مىشد . اگر شهرى فاقد داروغه يا وزير بود ، ادارهء آن به داروغه سپرده مىشد . بدين علت كه تبريز ديرزمانى جزو املاك خاصه بود ، آنجا را داروغه اداره مىكرد .
كمپفر مىنويسد از ميان ده وظيفهء عمدهء شهر ، وظيفهء حفظ نظم شهر بر عهدهء داروغه بود . او به امور جنايى مىپرداخت . به وقت لزوم مقصران را جريمه مىنمود يا به حبس مىانداخت .
داروغه مىتوانست هر كس را كه مىخواست اعدام كند . كمپفر در ادامه مىنويسد : « وظيفهء ادارى نيز داشت . اين منصب براى او مال و ثروت فراوان به ارمغان مىآورد . » « 7 » داروغه با سوء استفاده از منصبش ، مردم را مىچاپيد . بدين جهت مردم از داروغه متنفر بودند . سانسون در اينباره مىنويسد : كار داروغگى كار بسيار پستى تلقى مىشود . همه از آن متنفرند . « 8 »
در سدهء هفدهم ميلادى تبريز از طرف شاه به عنوان تيول در اختيار بيگلر بيگى آذربايجان
هامش
( 1 ) . افضل التواريخ ، ورقهء 222A.
( 2 ) . در عيد نوروز به عنوان هديه به شاه رشوه داده مىشد . هيچكس كمتر از هزار تومان نمىداد . ( نك : افضل التواريخ ، ورقهء 222A. )
( 3 ) . تاريخ عالمآراى عباسى ، ج 1 ، ص 150 ؛ رحمانى ، همان ، ص 138 .
( 4 ) . كمپفر ، ص 164 .
( 5 ) . خلاصة التواريخ ، نسخهء برلين ، ورقهء 387 .
( 6 ) . تاريخ عالمآراى عباسى ، ص 724 . « منصب كلانترى دار السلطنهء تبريز كه از معظمات امور است . »
( 7 ) . كمپفر ، ص 104 .
( 8 ) . سانسون . ص 61 .