تجارت تبريز ، آنجا را يكى از شهرهاى مشهور شرق ناميد و اشاره كرد كه اين شهر رابط مهم و دايمى تجارى ميان عثمانى ، عربستان ، گرجستان ، ايران ، هند و روسيه است . « 1 » در بيست و نهم نوامبر 1645 م . ( 1054 ق . ) لابولاى فرانسوى تبريز را ديد و دربارهء وضعيت تجارت آنجا چنين شرح داد : تبريز مشهورترين شهر تجارى آسياست . بدين جهت كاروان تجارى هر نوع كالايى به آنجا مىآورد . از كشورهاى شرق مانند تاتارستان ، ازبكستان ، تبت ، چين و هند شرقى نيز ابريشم ، ياقوت ، الماس ، پارچهء كتانى مصور به نام شيله ، دارچين و ادويه مىآوردند . در اين شهر محصولات بافندگى ابريشمى توليد مىشد و به يونان و افريقا صادر مىگرديد . « 2 »
شاردن اشاره مىكند تجارت تبريز در ايران ، تركيه ، روسيه ، تركمنستان ، هندوستان و سواحل درياى سياه گسترش يافت . « 3 » تاجران اروپايى در تبريز نمايندگى داشتند . آنان از حلب و ازمير آمدند و پارچهء ونيز ، لندن و پاريس ، و آينه ، پولاد ، ماهوت و گالانتر ونيزى را آوردند و از فروش آنها سود فراوان بردند . « 4 »
رافائل دومان ايران را به كاروانسراى دو در تشبيه كرده است . دروازهء اول از طرف تركيه به اسپانيا ، بريتانيا و فرانسه ، و دروازهء دوم به هرمز و هندوستان گشوده مىشد . « 5 » دومان بايد دروازهء سومى را نيز ياد مىكرد كه از طريق باكو - دربند - هشترخان به روسيه باز مىشد . راه تجارى تبريز به اروپا از طريق تركيه بدين ترتيب بود :
1 . تبريز - مرند - اسدآباد - نخجوان - ايروان - قارصى - ترابوزان - استانبول
2 . تبريز - وان - دياربكر - حلب - سوريه ( از اينجا به وسيلهء دريا به اروپا مىرفتند . )
3 . تبريز - سلماس - جزيره - حلب - سوريه
تاورنيه راههاى تجارى ميان تبريز با اروپا ، مسافت آنها و مقدار ماليات كالاهاى تجارى را مشخص كرده است . « 6 » راه تجارى تبريز - مرند - جلفا - نخجوان ، كشورهاى شرقى را با اروپا پيوند مىداد . « 7 » اين راه از مسيرهاى زير مىگذشت :
تبريز ، صوفيان ، مرند ، اسدآباد ، جلفا ، پل ضياء الملك ، نخجوان ، كاروانسراى قرهباغلار ،
هامش
( 1 ) . تاورنيه ، ص 67 .
( 2 ) . لابولاى دگوز ، همان ، ص 87 .
( 3 ) . شاردن ، همان ، ج 2 ، ص 409 .
( 4 ) . رافائل دومان ، ص 332 .
( 5 ) . همان ، ص 192 .
( 6 ) . تاورنيه ، ص 19 - 66 .
( 7 ) . عليف ، همان ، ص 33 .