وضعيت تبريز پيش از زلزلهء 433 ق . ( 1042 م . ) و پس از آن ارائه مىدهد . « 1 »
بيشتر منابع فارسى كه به حوادث سياسى دورهء مورد پژوهش پرداختهاند ، به صورت تصادفى ، به وضعيت اقتصادى و اجتماعى تبريز اشاره مىكنند . جامع التواريخ رشيد الدين يكى از اين منابع است . « 2 » رشيد الدين ( 1318 - 1347 م . ) در دورهء حكمرانى اباقا خان ( 1265 - 1281 م . ) رئيس دربار ، و در دورهء پادشاهى غازان خان ( 1295 - 1304 م . ) و سلطان اولجايتو محمد ( 1304 - 1316 م . ) صدر اعظم دولت ايلخانان بود . « 3 »
رشيد الدين همراه با خانوادهاش دير زمانى در تبريز زيسته ، اساس شهركى به نام « ربع رشيدى » را نهاده و به عنوان يك صدراعظم و يك زميندار بزرگ در ادارهء شهر بزرگى چون تبريز شركت داشته است . از سوى ديگر رشيد الدين نظامنامهاى با عنوان « دستور الملك » براى ادارهء كشور ترتيب داده كه به دستور غازان خان دير زمانى اجرا مىشد . « 4 »
رشيد الدين در كتاب جامع التواريخ همراه با پرداختن به حوادث سياسى تبريز ، اطلاعاتى نيز در خصوص وضعيت سياسى و اقتصادى تبريز ارائه مىدهد ، از آن جمله مىتوان به مواردى چون تعيين تبريز به عنوان پايتخت توسط اباقا خان در ژوئن سال 1265 م . ( 663 ق . ) ، پايهگذارى « شام غازان » در پنجم اكتبر 1297 م . ( 695 ق . ) ، معاف شدن مردم تبريز از پرداخت
هامش
( 1 ) . قطران تبريزى ، ديوان ، تبريز ، 1333 ، ص 246 - 250 ؛ خاقانى شروانى ، ديوان ، تهران ، 1347 ، ص 68 ، 84 ، 155 ؛ كمال الدين خجندى ، ديوان ، تهران ، 1337 .
( 2 ) . رشيد الدين ، جامع التواريخ ، متن علمى و انتقادى ، ج 3 ، به كوشش عبد الكريم على اوغلو عليزاده ، باكو ، 1957 . از متن فارسى اثر استفاده شده است .
( 3 ) . براى آگاهى بيشتر از رشيد الدين و آثار اونك :
بر تولد اشپولر ، تاريخ مغول در ايران ، تهران ، 1351 ، ص 7 - 8 ؛ منوچهر مرتضوى ، « جامع التواريخ و مؤلف واقعى آن » ، نشريهء دانشكده ادبيات تبريز ، سال 13 ، ش 1 - 3 .
( 4 ) . در سال 699 ه . رشيد الدين بر كليات اموال از مال مقنن و خراج و قبجور معين و املاك پادشاه و رعيت و مراسم امثال و طواعيت و ترتيب يامات و ساختن مهمات و استكثار عمارات و تقرير بلوكات و رفض نقود معهود و اداء مال خزانه مشروط به زمان موعود دستورى مطول پرداخت و نسخهء آن دستور مبارك كه مخترع آن دستور مبارك قدم است به اطراف ممالك فرستاد ( نك : تاريخ وصاف ، ج 5 ، ص 347 ، 365 ) .